De kwestie van de terugkeer van ontheemden binnen en buiten Syrië, evenals van vluchtelingen die in het buitenland verblijven, is zowel cruciaal als uiterst complex. Duizenden mensen aarzelen nog steeds om terug te keren vanwege veiligheidszorgen, terwijl anderen het idee van terugkeer volledig hebben afgewezen.
Uit statistieken van medio 2024 en internationale rapporten blijkt dat er meer dan 5 miljoen Syrische vluchtelingen zijn geregistreerd in buurlanden zoals Turkije, Libanon, Jordanië, Irak en Egypte.
Ondertussen wordt het aantal Syriërs in Europese landen, inclusief degenen die het staatsburgerschap hebben verkregen, volgens sommige bronnen geschat op ongeveer 5 miljoen, waarbij Duitsland het grootste aandeel in Europa herbergt.
Wat betreft gedwongen ontheemden en binnenlandse ontheemden in Syrië, wordt hun aantal geschat op 6 tot 7,4 miljoen verspreid over verschillende provincies.
In dit verband legde Ali Iskan, trainer op het gebied van mensenrechten en vredesopbouw, uit dat de terugkeer van ontheemden, vluchtelingen en binnenlandse ontheemden naar hun huizen een van de belangrijkste pijlers en de eerste stap is op weg naar vredesopbouw in het huidige Syrië. Het vormt tevens een centraal onderdeel van het herstel van veiligheid, stabiliteit en wederopbouw. Hij voegde eraan toe dat een dergelijke terugkeer werkgelegenheid zou creëren voor degenen die hun middelen van bestaan hebben verloren.
Iskan wees erop dat de belangrijkste obstakels voor terugkeer onder meer het ontbreken van echte garanties voor veiligheid zijn op het gebied van beveiliging, logistiek, juridische bescherming en internationale waarborgen. Hij wees ook op de aanwezigheid van kolonisten uit andere regio's die de huizen van de oorspronkelijke bewoners bezetten in gebieden zoals Afrin en Serekaniye/Ras al-Ain, evenals in andere delen van Syrië.
Hij benadrukte dat de voorwaarden die nodig zijn om terugkeer te garanderen momenteel niet aanwezig zijn, en dat het gebrek aan voorbereiding een belangrijke belemmering blijft voor zowel de terugkeer van ontheemde bevolkingsgroepen als het tot stand brengen van vrede en stabiliteit.
Wat betreft de bescherming van terugkeerders tegen discriminatie en vergelding benadrukte Iskan dat de belangrijkste voorwaarde bestaat uit overheidsgaranties om elke vorm van discriminatie of wraak te voorkomen, in combinatie met gemeenschapscomités die de eerlijke en waardige re-integratie van gezinnen in hun gemeenschappen ondersteunen.
Hij merkte ook op dat het proces van overgangsrechtspraak in Syrië, dat essentieel is voor stabiliteit en voor het mogelijk maken van terugkeer, bijna tot stilstand is gekomen. Er bestaat geen officieel mechanisme voor de terugkeer van ontheemden en vluchtelingen, met uitzondering van de beperkte terugkeer van ongeveer 400 ontheemde gezinnen uit het kanton al-Jazira naar Afrin.
Jwan Issa, jurist en specialist op het gebied van ontheemding, verklaarde op zijn beurt dat de maatschappelijke factor de hoeksteen vormt voor het tot stand brengen van vrede en stabiliteit in elk land of elke regio, met inbegrip van Syrië, dat al decennia lang te maken heeft met conflicten en crises.
Hij benadrukte dat de terugkeer van ontheemden en vluchtelingen naar hun oorspronkelijke woongebieden cruciaal is voor het bereiken van duurzame vrede en stabiliteit, en verklaarde:
„Er kan geen vrede of stabiliteit in Syrië zijn zonder de terugkeer van ontheemden naar hun oorspronkelijke huizen.”
Hij voegde eraan toe dat vredesopbouw in Syrië begint met de terugkeer van ontheemde bevolkingsgroepen, waarmee de weg wordt vrijgemaakt voor een politieke en juridische fase die tot verdere vooruitgang kan leiden.
Issa wees ook op de voortdurende uitdagingen die de terugkeer belemmeren, waaronder veiligheids-, administratieve en militaire obstakels. Hij merkte op dat sommige gebieden nog steeds onder controle staan van door Turkije gesteunde facties, naast de inbeslagname van eigendommen van oorspronkelijke bewoners door kolonisten.
Hij stelde dat het belangrijkste obstakel voor de terugkeer van vluchtelingen van politieke aard is, waaronder pogingen om Syrië een specifiek politiek model en een specifieke ideologie op te leggen. Dit wordt nog verergerd door economische en investeringsuitdagingen waar stabiliteit een voorwaarde is, evenals voortdurende militarisering en het ontbreken van echte sociale verzoening.
Issa benadrukte dat deze uitdagingen brede en gecoördineerde inspanningen vereisen, zowel van de interim-regering in Damascus als op het niveau van de lokale besturen, om obstakels weg te nemen en de voorwaarden te scheppen voor een georganiseerd terugkeerproces dat de waardigheid en veiligheid van ontheemde bevolkingsgroepen waarborgt. Hij verklaarde:
„Terugkeer is een legitiem recht voor elke vluchteling of ontheemde. Er zijn echter geen garanties dat dit geen extra last zal worden door het ontbreken van sociale, juridische en economische voorzieningen.”
Hij bevestigde dat Syrië momenteel niet voorbereid is om vluchtelingen die in het buitenland verblijven op te vangen, waarbij hij opmerkte dat binnenlandse ontheemden in het land nog steeds in kampen leven en niet in staat zijn om naar hun oorspronkelijke huizen terug te keren.
Hij benadrukte ook dat het van cruciaal belang is om terugkeerders te beschermen tegen vergelding en discriminatie, met name gezien de aanwezigheid van extremistische actoren met rigide ideologieën. Dit vraagt om de instelling van praktische mechanismen ter plaatse, waaronder de organisatie van een uitgebreide nationale verzoeningsconferentie.
Ten slotte beschreef hij het overgangsrechtsproces in Syrië als meer politiek dan praktisch, en noemde het een “verlamd orgaan” dat niet heeft voldaan aan de vereiste normen op het gebied van waarheidsvinding, bestuur en verantwoordingsplicht. Hij concludeerde:
“Het orgaan heeft zijn rol niet vervuld en de essentiële voorwaarden ontbreken nog steeds”, waarbij hij de noodzaak benadrukte om het te activeren op een manier die een onpartijdige behandeling van belangrijke kwesties waarborgt.
Bron: ANHA
