- Turkije
Het einde van gewapende conflicten betekent nog geen blijvende vrede. Pas wanneer mensen vrij hun identiteit kunnen beleven, hun politieke overtuigingen kunnen uiten en zich kunnen organiseren zonder angst voor staatsrepressie, ontstaan de voorwaarden voor een vreedzaam samenleven. Dit standpunt verdedigde de Koerdische politica en activiste van de Beweging van Vrije Vrouwen (TJA), Sebahat Tuncel, tijdens de Klimaattop van de Volkeren in Antalya. Zij riep op om het huidige vredesproces in Turkije niet te beperken tot ontwapening, maar het te zien als uitgangspunt voor een alomvattende democratisering.
Tuncel sprak tijdens een bijeenkomst met als thema „De strijd tegen militarisme vanuit het perspectief van klimaatrechtvaardigheid“. Centraal stonden de ecologische gevolgen van oorlogen en militaire bewapening, evenals de vraag hoe milieubewegingen en antimilitaristische initiatieven hun strijd met elkaar kunnen verbinden. Terwijl er volgens Tuncels inschatting op de parallel plaatsvindende VN-klimaatconferentie COP31 vooral wordt onderhandeld over de voortzetting van kapitalistische economische en uitbuitingsverhoudingen, hield de alternatieve top zich bezig met de vraag hoe een andere vorm van maatschappelijk samenleven tot stand zou kunnen komen.
Oorlog vernietigt de bestaansbasis van hele samenlevingen
Tuncel legde een verband tussen militair geweld, de uitbuiting van natuurlijke hulpbronnen en de onderdrukking van maatschappelijke groepen. De gevolgen van oorlogen bleven niet beperkt tot directe menselijke slachtoffers. Ze hadden eveneens betrekking op de natuurlijke levensvoorwaarden en konden hele regio’s op lange termijn onbewoonbaar maken.
Met het oog op de verwoesting in Palestina verwees ze naar vergelijkbare ervaringen in Koerdistan en naar de vervolging van religieuze en etnische gemeenschappen in het Midden-Oosten. „Vervang Palestina eens door Koerdistan. Ook daar zijn er vergelijkbare politieke praktijken. Denk aan de Alawieten in Syrië of aan al die volkeren in het Midden-Oosten die worden onderdrukt vanwege hun identiteit, hun geloof of hun cultuur”, verklaarde Tuncel.
De roep om klimaatrechtvaardigheid heeft daarom niet alleen betrekking op afzonderlijke regio’s of milieuproblemen. Oorlogen en militaire conflicten vernietigen leefgebieden, belasten ecosystemen en vormen een bedreiging voor de toekomst van hele samenlevingen. De ecologische gevolgen van het geweld in Palestina, Koerdistan en Libanon reiken veel verder dan de direct getroffen gebieden.
„Solidariteit alleen is niet genoeg“
Tuncel ziet het overwinnen van politieke en sociale verdeeldheid als een essentiële voorwaarde voor maatschappelijke veranderingen. Oorlogsbeleid creëert niet alleen geografische grenzen, maar bevordert ook de vervreemding tussen mensen van verschillende afkomst, identiteit en wereldbeeld. „Dit oorlogsbeleid werpt muren tussen ons op. Het maakt ons vreemden voor elkaar en voert een beleid van uitsluiting. Wat de staten ons opleggen, is de strategie van verdelen, verscheuren en heersen“, aldus Tuncel.
Daarentegen volstaat het niet om alleen maar solidariteit te betuigen aan afzonderlijke onderdrukte groepen. Er is een gezamenlijke internationalistische beweging nodig die patriarchale en kapitalistische machtsverhoudingen fundamenteel ter discussie stelt.
Verwijzend naar de slogan van de LGBTIQ+-beweging „Wij zijn er en wij blijven“ benadrukte Tuncel het recht van alle maatschappelijke groepen op een zelfbepaald bestaan. Dit recht geldt in gelijke mate voor Koerden, vrouwen en mensen met verschillende religieuze en culturele identiteiten. Ze bestempelde de systematische ontkenning van dergelijke identiteiten als een uiting van fascistisch beleid, dat onderdrukking, uitbuiting en maatschappelijke uitsluiting tot gevolg heeft.
Turkije is veranderd in een reusachtige gevangenis
Aan de hand van het voorbeeld van het Turkse gevangenisbeleid bekritiseerde Tuncel de toenemende inperking van democratische rechten. Alleen al in Antalya zijn er volgens haar 16 gevangenissen van verschillende soorten. Dat de bouw van nieuwe gevangenissen door de regering wordt voorgesteld als een politieke prestatie, maakt de prioriteiten van de staat duidelijk.
Tuncel herinnerde aan de arrestaties van Koerdische politici in het kader van de KCK-processen vanaf 2009. Het rechtssysteem wordt tot op de dag van vandaag ingezet als instrument om mensen te intimideren. „Wie rechten, vrijheid, democratie en vrede eist, boven wiens hoofd hangt het rechtssysteem als een zwaard. De rechterlijke macht is geïnstrumentaliseerd. Veel mensen spreken zich niet meer uit en organiseren zich niet meer, omdat ze bang zijn voor wat er morgen met hen zou kunnen gebeuren. Turkije is veranderd in een reusachtige gevangenis”, verklaarde ze.
De beperking van de vrijheid begint daarbij niet pas bij een gevangenneming. Politieke druk en de angst voor vervolging kunnen mensen ook buiten de gevangenissen ervan weerhouden hun rechten uit te oefenen. In dit verband verwees Tuncel naar de jarenlange isolatie van de Koerdische vertegenwoordiger Abdullah Öcalan op het gevangeniseiland Imrali. De isolatiepraktijken die daar worden toegepast, zouden een politieke betekenis hebben die veel verder reikt dan de detentieomstandigheden van één enkele gevangene.
„Het isolatiebeleid dat op Imrali tegen de heer Öcalan werd toegepast, bleef niet beperkt tot de gevangeniseiland. Het verspreidde zich over heel Turkije en naar alle gevangenissen”, aldus Tuncel. Naast de daadwerkelijk gebouwde gevangenissen zijn er ook gevangenissen die door angst en maatschappelijke controle in de hoofden van mensen ontstaan. Vrijheid betekent daarom meer dan de afwezigheid van fysieke opsluiting. Vrede veronderstelt dat mensen hun gedachten vrijelijk kunnen uiten, zich kunnen organiseren en in waardigheid kunnen leven.
Vrede vereist rechten en maatschappelijke zelfbeschikking
Met het oog op het lopende proces voor vrede en een democratische samenleving waarschuwde Tuncel ervoor om het einde van gewapende conflicten al gelijk te stellen aan de oplossing van de Koerdische kwestie. „Het zwijgen van de wapens is nog geen vrede, beste vrienden en vriendinnen. Om vrede te laten ontstaan, moeten onze identiteiten vrij zijn, onze gedachten vrij zijn en moeten we ons kunnen organiseren. Zonder deze voorwaarden is vrede niet mogelijk“, verklaarde ze.
De Koerdische vrijheidsstrijd heeft zich decennialang ook ingezet om de Koerdische kwestie los te koppelen van het militaire conflict en deze op een democratische basis aan te pakken. De huidige ontwikkeling biedt hiervoor nieuwe mogelijkheden, maar vereist meer dan alleen het beëindigen van militaire conflicten. Tuncel riep de maatschappelijke bewegingen op om hun eigen visie op een democratisch samenleven te ontwikkelen.
Het volstaat niet om oorlog af te wijzen. Er moet ook worden gesproken over hoe een vreedzame samenleving concreet vorm kan krijgen en welk democratisch alternatief de mensen in Turkije wordt geboden. „We moeten onze toekomst zelf vormgeven en zelf over ons lot beslissen. Dat is precies wat het proces voor vrede en een democratische samenleving inhoudt, dat is precies wat democratische integratie betekent. We moeten zelf onze toekomst bepalen, zonder te wachten tot de staat dat voor ons doet”, aldus Tuncel.
Van de afwezigheid van oorlog naar positieve vrede
Tuncel maakte uitdrukkelijk onderscheid tussen een negatieve vrede, die slechts het zwijgen van de wapens betekent, en een positieve vrede, die berust op maatschappelijke gelijkheid, vrijheid en democratie. Ze verweet de Turkse regering te streven naar een vredestoestand waarin de gewapende conflicten weliswaar zouden worden beëindigd, maar de politieke en maatschappelijke oorzaken van het conflict zouden blijven bestaan.
„De staat wil een negatieve vrede tot stand brengen. De wapens moeten zwijgen, maar de Koerden krijgen geen rechten, de vrouwen krijgen geen rechten en de socialisten al helemaal niet. Iedereen moet zich onderwerpen. Wij daarentegen zeggen dat we de vrede zullen ontwikkelen met onze rechten en vrijheden”, verklaarde Tuncel. Een dergelijk beleid kan de Koerdische kwestie niet duurzaam oplossen. Als de maatschappelijke ongelijkheid blijft bestaan, kunnen er ook na het einde van de gewapende conflicten nieuwe en mogelijk diepere conflicten ontstaan.

Het doel moet daarom een samenleving zijn waarin mensen, ongeacht hun afkomst en politieke overtuiging, als gelijkwaardige burgers kunnen leven, zonder bij elke openbare uitspraak of politieke activiteit te hoeven vrezen voor arrestatie. Tuncel benadrukte in het bijzonder de rol van georganiseerde vrouwen. Maatschappelijke verandering mag niet uitsluitend afhankelijk worden gemaakt van beslissingen van de staat. Mensen moeten veeleer vertrouwen op hun eigen politieke en organisatorische kracht. „Wat we nodig hebben, ligt in onszelf, ligt bij de vrouwen. We mogen onze eigen kracht niet onderschatten”, zei ze.
Internationale ervaringen in de strijd tegen militarisme
Naast Tuncel namen talrijke internationale organisaties deel aan het evenement. Karen Hallows sprak namens Peace Boat, Hala Kilani namens de Internationale Vrouwenliga voor Vrede en Vrijheid (WILPF) en Ellie Kinney namens het Conflict and Environment Observatory (CEOBS). Andere bijdragen kwamen van Deborah Burton van Tipping Point, Andrew Metheven van War Resisters’ International, Stephan Brües van de Federation for Social Defense en Merve Arkun van het Initiatief voor de Observatie van Dienstweigering.
De sprekers gingen in op de ecologische gevolgen van militaire conflicten, de impact van de wapenindustrie, antimilitaristische bewegingen en het recht op gewetensbezwaar tegen militaire dienst. Daarbij werden ervaringen uit verschillende landen en maatschappelijke strijd uitgewisseld.
Tuncel sloot haar bijdrage af met een oproep om de strijd voor vrede, vrouwenemancipatie, klimaatrechtvaardigheid en democratische rechten internationaal met elkaar te verbinden. „Van Palestina tot Koerdistan, van Latijns-Amerika tot Libanon moeten we de krachten bundelen en samen de strijd voeren voor gelijkheid, vrijheid, rechtvaardigheid en democratie. Dan zullen we slagen. We hebben geen andere keuze.“