DOSSIER

Nesrin Akgül: Vrouwen zijn geen toeschouwers, maar vormgevers van vrede

Nesrin Akgül: Vrouwen zijn geen toeschouwers, maar vormgevers van vrede

De vraag naar de rol van vrouwen in het proces naar vrede en een democratische samenleving reikt veel verder dan hun deelname aan politieke gesprekken. Het gaat erom wie er beslist over de toekomst van de samenleving, welke politieke verworvenheden worden veiliggesteld en of de overgang van een gewapend conflict naar een democratische orde ook de bestaande machtsverhoudingen verandert. Voor de Koerdische vrouwenbeweging staat daarbij niet alleen het overwinnen van de gevolgen van de oorlog centraal, maar ook de mogelijkheid om vanuit een zelfstandige politieke positie mee vorm te geven aan de maatschappelijke wederopbouw.

Nesrin Akgül, activiste van de Beweging van Vrije Vrouwen (TJA), ziet hierin een essentiële voorwaarde voor duurzame vrede. Tegenover ANF Nieuwsagentschap legde ze uit waarom vrouwen niet mogen worden gereduceerd tot de rol van oorlogsslachtoffers of ondersteunsters van een door anderen geleid onderhandelingsproces. Hun politieke organisatie, hun ervaringen in het verzet en de door hen opgerichte instellingen vormen veeleer een basis waarop een democratische vredesorde zich kan ontwikkelen.

Van het zwijgen van de wapens naar maatschappelijke vrede

Akgül maakt onderscheid tussen het einde van gewapende conflicten en het overwinnen van de omstandigheden waaruit de Koerdische kwestie is voortgekomen. Het beëindigen van de oorlog is weliswaar van onschatbare waarde gezien het grote aantal slachtoffers, maar kan op zichzelf geen duurzame vrede garanderen. Het gewapende conflict in Turkije is niet ontstaan tussen twee machten die om de hegemonie strijden, maar uit de ontkenning door de staat van het bestaan en de rechten van het Koerdische volk en het verzet daartegen. Daarom moet een politieke oplossing rekening houden met de historische en maatschappelijke oorzaken van het conflict.

„Vrede is geen succes dat louter wordt bereikt doordat de wapens zwijgen”, verklaarde Akgül. Zolang de oorzaken van de oorlog blijven bestaan, blijft ook de basis voor nieuwe conflicten bestaan. In dit verband verwees ze naar het standpunt van Abdullah Öcalan, volgens welke de Koerdische kwestie niet kan worden gereduceerd tot de ontwapening van één organisatie. Zelfs als de PKK zou worden ontbonden, zouden er onder ongewijzigde politieke omstandigheden nieuwe conflicten kunnen ontstaan.

Akgül spreekt daarom van een noodzakelijke overgang van „negatieve vrede“ naar „positieve vrede“. Terwijl de eerste term het beëindigen van direct geweld beschrijft, omvat de tweede het opbouwen van maatschappelijke en politieke verhoudingen die een nieuwe escalatie voorkomen. Daartoe behoren de democratisering van staatsinstellingen, wettelijke garanties voor het vredesproces en de erkenning van maatschappelijke diversiteit. Pas wanneer de staat zelf bereid is om te veranderen, kan de democratische integratie uitgroeien tot een alomvattend politiek en maatschappelijk proces.

Vrouwen niet reduceren tot hun slachtofferrol

Akgül hecht bijzonder veel belang aan de vraag vanuit welke historische en politieke positie vrouwen aan het vredesproces deelnemen. In maatschappelijke debatten wordt hun rol vaak gedefinieerd aan de hand van het geweld, de verliezen en het leed dat zij tijdens de oorlog hebben ondergaan. Dit perspectief schiet tekort voor de Koerdische vrouwenbeweging. Het gaat voorbij aan het feit dat vrouwen niet alleen door de gevolgen van het conflict zijn getroffen, maar zelf ook politieke structuren hebben gecreëerd en maatschappelijke veranderingen hebben doorgevoerd.

„Wij zijn een vrouwenbeweging die niet alleen door haar verzet de prijs van deze oorlog heeft gedragen, maar ook zelf heeft besloten hoe ze wil leven, en erin is geslaagd dit leven op te bouwen”, verklaarde Akgül. Ze wees op de uiteenlopende ervaringen van Koerdische vrouwen die zich bij de guerrilla hebben aangesloten, politieke gevangenschap hebben ondergaan of zich hebben georganiseerd in maatschappelijke en parlementaire structuren. Uit deze strijd zijn onafhankelijke en autonome vrouwenorganisaties en politieke besluitvormingsmechanismen voortgekomen.

De vrouwenbeweging wil daarom niet uitsluitend op basis van haar verliezen en het leed dat zij heeft ondergaan worden erkend als deelnemer aan het vredesproces. Het gaat haar erom de bevochten rechten en organisatievormen veilig te stellen en deze op breed maatschappelijk niveau effect te laten sorteren. „Wij ontwikkelen onze visie op vrede niet alleen vanuit de wens om een einde te maken aan het geleden leed. Dat zou ons in een passieve positie brengen. Wij nemen als actoren van maatschappelijke verandering deel aan het vredesproces en zullen dat ook blijven doen”, benadrukte Akgül. De ervaringen van leed en verzet staan daarbij niet haaks op elkaar. Het is veeleer van doorslaggevend belang welke politieke consequenties daaruit worden getrokken en hoe deze ervaringen kunnen worden omgezet in maatschappelijke verworvenheden.

Politieke verworvenheden moeten het dagelijks leven veranderen

Volgens Akgül heeft de Koerdische vrouwenbeweging de afgelopen decennia ingrijpende veranderingen tot stand gebracht. Ze noemt daarbij de ontwikkeling van onafhankelijke vrouwenorganisaties, gelijke politieke vertegenwoordiging, eigen besluitvormingsstructuren en de confrontatie met patriarchale genderverhoudingen.

Ook het concept van een vrij en gelijkwaardig samenleven en de binnen de beweging ontwikkelde cultuur van solidaire relaties zouden nieuwe maatschappelijke mogelijkheden hebben geopend. Akgül maakt echter een onderscheid tussen de verworvenheden van een georganiseerde politieke beweging en de verankering daarvan in het dagelijkse maatschappelijke leven. Ondanks de tot nu toe geboekte vooruitgang blijven patriarchale machtsverhoudingen binnen het gezin, in relaties tussen vrouwen en mannen en bij de opvoeding van kinderen van kracht.

„We beschikken over buitengewone ervaringen, maar deze ervaringen en verworvenheden hebben zich tot nu toe nog niet voldoende kunnen omzetten in een kracht voor maatschappelijke verandering”, stelde ze vast. Juist daarin ligt een essentiële taak van het vredesproces. Het politieke handelingsvermogen van de vrouwenbeweging moet worden versterkt, zodat hun ervaringen ook buiten de bestaande organisatiestructuren maatschappelijke veranderingen teweeg kunnen brengen. Voorwaarde is dat de politieke organisatie van vrouwen niet langer wordt gecriminaliseerd, belemmerd of door staatsrepressie wordt beperkt.

Democratische integratie vereist ook een verandering van de staat

Akgül koppelt de roep om democratische integratie uitdrukkelijk aan een verandering van de bestaande rechtsorde. De erkenning van de Koerdische identiteit en die van andere maatschappelijke groepen is noodzakelijk, maar volstaat niet. Ook moeten de wettelijke en institutionele structuren worden veranderd die patriarchale machtsverhoudingen in stand houden en de maatschappelijke ongelijkheid tussen vrouwen en mannen in stand houden. Daaronder rekent zij uitgebreide wettelijke waarborgen tegen gendergerelateerd geweld, de erkenning van vrouwen als gelijkwaardige burgers en het waarborgen van hun zelfbeschikking over hun eigen lichaam. Vrouwen moeten bovendien op voet van gelijkheid kunnen deelnemen aan politieke en economische besluitvorming.

Daarnaast pleit Akgül voor een wettelijk kader dat niet alleen afzonderlijke gewelddaden bestraft, maar ook de maatschappelijke en institutionele omstandigheden verandert waaronder geweld tegen vrouwen mogelijk wordt. Een andere eis betreft de toegang tot openbare diensten in de moedertaal. Vrouwen moeten gebruik kunnen maken van gezondheidszorg, onderwijs en overheidsvoorzieningen in hun eigen taal. Meervoudige discriminatie op grond van geslacht, etnische afkomst of taal moet wettelijk worden uitgebannen.

Akgül pleitte bovendien voor zelfstandige, maar tegelijkertijd in het publieke domein verankerde gerechtelijke structuren ter bestrijding van feminicide. Een democratisch vredesproces moet volgens haar niet alleen de verhouding tussen de Turkse staat en het Koerdische volk hervormen, maar ook de patriarchale grondslagen van staats- en maatschappelijke macht ter discussie stellen.

Dialoog ook over politieke tegenstellingen heen

Naast juridische veranderingen zet Akgül in op de zelfstandige organisatie van vrouwen en het opzetten van gezamenlijke politieke dialoogruimtes. De overgang naar een positieve vrede kan alleen slagen als vrouwen met verschillende maatschappelijke en politieke achtergronden bij de vormgeving ervan worden betrokken. Als voorbeeld noemde ze de door de Stichting voor Vrede en Opbouw (BIV) georganiseerde conferentie „Vrouwen spreken zij aan zij over de toekomst“. Daar waren vrouwen uit verschillende maatschappelijke kringen bijeengekomen om te discussiëren over hun visie op een democratisch samenleven.

Vanuit haar oogpunt was het van bijzonder belang dat ook vertegenwoordigers van de regerende AKP waren uitgenodigd. Hoewel deze niet hebben deelgenomen en de uitnodiging deels op kritiek stuitte, beschouwt zij de poging als politiek noodzakelijk. „Dat was een belangrijke oproep om de door de regering gecreëerde verdeeldheid en het heersende patriarchale beleid te overwinnen”, verklaarde Akgül. De bereidheid tot dialoog betekent geenszins dat men afziet van de confrontatie met staatsgeweld of van de eis tot historische verwerking. Juist Koerdische vrouwen hebben vanwege hun ervaringen met onderdrukking en oorlog vergaande aanspraken op politieke en maatschappelijke verwerking.

Een dergelijk proces vereist echter dat verschillende partijen met elkaar kunnen praten en naar elkaar kunnen luisteren. Empathie en wederzijds begrip staan niet gelijk aan het afzien van kritiek, maar maken juist een serieuze politieke discussie mogelijk. Akgül beschreef het creëren van dergelijke dialoogruimtes als een bijdrage aan de vrede binnen de samenleving. Politiek begint met het vermogen om met elkaar te leven, te praten en ondanks verschillende standpunten gezamenlijke maatschappelijke perspectieven te ontwikkelen.

Vrouwenwaarnemingscommissies moeten het proces begeleiden

Volgens Akgül werkt de Koerdische vrouwenbeweging al aan het opzetten van eigen structuren om het vredesproces te begeleiden. Samen met de Stichting voor Vrede en Opbouw zouden er vrouwenwaarnemingscommissies worden opgericht. Deze moeten zowel de mogelijke terugkeer van guerrillastrijdsters uit de bergen als verdere stappen in het vredesproces begeleiden. Vrouwen mogen daarbij niet alleen de ontwikkelingen observeren, maar moeten ook toezicht houden op de uitvoering ervan en zelf verantwoordelijkheid kunnen nemen voor de invulling ervan.

Akgül ziet dit als een onderdeel van een zelfstandig vredesbeleid dat niet afhankelijk is van de beslissingen van overheidsinstellingen of politieke onderhandelingsdelegaties. Vrouwen moeten zelf hun prioriteiten bepalen, gezamenlijke eisen formuleren en de nodige organisatievormen creëren. Daarbij wees ze ook op het gevaar dat uitblijvende politieke vooruitgang en negatieve ervaringen met eerdere vredesinspanningen tot berusting zouden kunnen leiden. Een dergelijke houding dreigt vrouwen opnieuw in een passieve rol te duwen.

„De belangrijkste voorwaarde in deze fase is dat we erin geloven dat we vrede tot stand zullen brengen”, verklaarde Akgül. „Ik zeg bewust niet dat we erin moeten geloven dat de vrede zal komen. Ik zeg dat we erin moeten geloven dat we die zelf tot stand zullen brengen en opbouwen.” Vrouwen moeten daarom samen overleggen hoe ze de vrede vorm willen geven, en vertrouwen hebben in hun eigen maatschappelijke en politieke kracht.

Gerelateerde Artikelen