Wat blijft er over van muziek als de verspreiding ervan steeds meer door algoritmen wordt bepaald, kunstmatige intelligentie menselijke stemmen nabootst en artistieke werken steeds sneller worden geconsumeerd? Voor tekstschrijfster en muziekproducent Gülten Kaya Hayaloğlu raken deze ontwikkelingen veel meer dan alleen de toekomst van een sector. Het gaat om het cultureel geheugen, de waarde van creatief werk en de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de kunst. Kaya Hayaloğlu heeft de muziekgeschiedenis van Turkije decennialang van dichtbij gevolgd en mede vormgegeven. Als partner van de muzikant Ahmet Kaya, die in 2000 in ballingschap in Parijs overleed, en als zus van de dichter Yusuf Hayaloğlu is zij nauw verbonden met een artistieke traditie waarin muziek en poëzie een uitdrukking werden van maatschappelijke ervaringen, politieke conflicten en collectieve herinneringen.
In een gesprek met ANF Nieuwsagentschap gaat Gülten Kaya Hayaloğlu kritisch in op de gevolgen van de digitalisering en de groeiende invloed van kunstmatige intelligentie. Ze waarschuwt voor de verdringing van menselijke creativiteit door kunstmatig gegenereerde inhoud, pleit voor een sterkere organisatie van muzikanten en benadrukt het belang van artistieke creatie in de eigen moedertaal voor het collectieve geheugen. Tegelijkertijd spreekt ze het idee tegen dat kunst zich buiten maatschappelijke discussies zou kunnen houden. Ze verklaart het blijvende belang van de muziek van Ahmet Kaya juist vanuit het historische getuigenis en de maatschappelijke verankering ervan. Artistieke creatie, zo is zij ervan overtuigd, vereist niet alleen expressieve kracht, maar ook de moed om zich in het leven te mengen.
Gülten Kaya Hayaloğlu © Agos
De moedertaal als basis van het collectieve geheugen
De muziekindustrie is de afgelopen jaren in toenemende mate gedigitaliseerd en heeft zich ontwikkeld tot een algoritmisch gestuurd marktmodel. Hoe verandert deze ontwikkeling de functie van muziek bij het bewaren van het collectieve geheugen en het creëren van maatschappelijke verbondenheid?
Digitale ruimtes en platforms brengen ook hun eigen ethische en morele problemen met zich mee. Deze kunnen zowel vanuit het perspectief van de mens als vanuit dat van het systeem worden bekeken, waarbij beide niet los van elkaar bestaan. Het lijdt geen twijfel dat technologie een aanzienlijke invloed heeft op hoe mensen de wereld waarnemen. Sterker nog: zij bepaalt deze waarneming in toenemende mate.
Ook al kunnen we in Turkije nog niet echt spreken van een muziekindustrie, blijkt uit een blik op de wereldwijde ontwikkeling dat de muzieksector, als belangrijk onderdeel van ons cultureel erfgoed, inmiddels – zij het met enige vertraging – deel is gaan uitmaken van dit nieuwe proces dat men gerust een digitale revolutie kan noemen. Daarbij lijken concurrentie en de noodzaak om aan deze ontwikkeling deel te nemen hand in hand te gaan.
Een van de belangrijkste pijlers van het collectieve geheugen is voor mij het artistieke werk in de eigen moedertaal. Wat het ontstaan van maatschappelijke verbondenheid betreft, hangt dit sowieso minder af van digitale processen dan wel van goed, kwalitatief hoogstaand artistiek werk.
Aantast de cultuur van snel geconsumeerde en even snel vergeten singles de ziel van de muziek?
Ik vind zo’n generalisatie niet bijzonder zinvol. Het is namelijk niet alleen het formaat dat de ziel van de muziek beïnvloedt. Als we alles wat snel wordt geconsumeerd en weer wordt vergeten – inclusief de singles – aan deze vorm van uitgave toeschrijven, leiden we onze aandacht af van de werkelijke problemen en zien we de complexiteit ervan over het hoofd. De doorslaggevende vraag is de kwaliteit van het artistieke werk. Een kunstenaar kan honderden werken voortbrengen of slechts één. Of een werk blijvend is, kan daarom niet worden verklaard aan de hand van het formaat.
Daarbij komt de door de populaire cultuur ingeburgerde wegwerpmentaliteit, de versnellingsval van onze tijd, de fixatie op kwantiteit in plaats van kwaliteit, en het ontbreken van een emotionele band met het publiek. Daarnaast zijn er eenvoudige, literair weinig veeleisende teksten die over vrijwel identieke muzikale arrangementen worden gelegd, en een cultureel en muzikaal onbegrip dat ervoor zorgt dat dergelijke producties toch verspreiding vinden – om vervolgens net zo snel weer te verdwijnen. Men zou nog tientallen andere factoren kunnen noemen.
Natuurlijk zijn begrippen als ‘goed’ en ‘juist’ in de kunst net zo relatief als op andere gebieden van het leven. Maar alles wat raakt aan het culturele erfgoed dat we in ons dragen en een band daarmee tot stand brengt, verdient een unieke plaats in onze innerlijke schat aan ervaringen.
Kunstmatige intelligentie brengt enorme risico’s met zich mee
Maakt u zich zorgen over het genereren van stemmen en muziek met behulp van kunstmatige intelligentie? Welke gevolgen zou deze ontwikkeling kunnen hebben?
Eerlijk gezegd baart het mij grote zorgen. Al geruime tijd worden nabootsingen uit de kunst, de wereld van het design en alle creatieve domeinen in omloop gebracht – een praktijk die inmiddels bijna maatschappelijke legitimiteit heeft verworven. Het leven lijkt af te stevenen op een tijd waarin mogelijk zelfs mensen worden gekloond. Deze ontwikkeling creëert haar eigen markten en economische structuren en is bezig om in vrijwel alle domeinen het authentieke te vervangen.
Des te belangrijker zijn morele principes en het geweten, waaraan we vast moeten houden. Om het verschil tussen echte artistieke waarde en iets kunstmatigs te kunnen herkennen en dienovereenkomstig te kunnen waarderen, zijn beoordelingsvermogen, opleiding en culturele kennis nodig. Naast overheidsmaatregelen en wettelijke regelingen voor dit nieuwe tijdperk van kunstmatige intelligentie moet daarom ook het respect voor kunst en menselijk werk een vaste plaats krijgen in het onderwijssysteem.
Deze kunstmatige intelligentie brengt enorme risico’s met zich mee. Van kunst tot politiek zou ze aan onze controle kunnen ontsnappen. En dat is natuurlijk beangstigend.
De muziek van Ahmet Kaya is maatschappelijk geëngageerd en legt getuigenis af
De muziek van Ahmet Kaya is een onderdeel geworden van het collectieve geheugen dat de pijn en het verzet van de mensen in deze regio bewaart. Wat betekent het dat zijn muziek, ondanks alle veranderingen in de muziekwereld, nog steeds wordt beluisterd en levend wordt gehouden?
De muziek van Ahmet Kaya behoort niet tot die wegwerpmuziek waar we het zojuist over hadden. Ze is maatschappelijk geëngageerd, ze getuigt, ze is authentiek, literair, ze is recente geschiedenis, poëzie, gevoel en de prijs die mensen voor hun overtuigingen hebben moeten betalen. In zijn muziek kom je zowel de recente geschiedenis als al het maatschappelijke leed tegen. Als je je eigen historische ervaringen, de observaties uit de straten waarin je leeft en de gebeurtenissen van het dagelijks leven verbindt met de essentiële uitingsvormen van de kunst, dan verliest je eigen werk ook na verloop van tijd zijn betekenis niet.
Kunst vereist de moed om zich te mengen in de maatschappij
In een tijd waarin muziek steeds meer wordt gereduceerd tot een apolitieke entertainmentindustrie: voor welke beproeving staan kunstenaars vandaag de dag eigenlijk?
Net als in alle andere kunstvormen lijkt het leven ook in de muziek een apolitieke houding niet te vergeven. Eerlijk gezegd verbaast het me hoe verbaasd degenen zijn die zelf zo’n houding aannemen. Ik denk dat deze mensen worden geconfronteerd met hun eigen verblinding en onwetendheid. We leven in een regio waar de maatschappelijke tegenstellingen zich als bergen voor ons opstapelen. Als deze realiteit niet leidt tot verdere ontwikkeling, tot kunst en creatief werk, dan is er sprake van zowel artistieke als maatschappelijke blindheid. Daarbij mag men natuurlijk het al lang aanhoudende klimaat van angst niet buiten beschouwing laten.
Of het nu gaat om schilderkunst, literatuur, film of muziek: alle creatieve disciplines vereisen ook de moed om actief in het leven in te grijpen. Want juist in landen als het onze behoort de kunst tot die domeinen waarin het bijzonder veel moed vereist om getuigenis af te leggen van het leven.
Goede kunst vindt zijn weg naar het publiek
De periode van concertverboden – die tot op de dag van vandaag voortduurt – en de inbeslagname van muziekcassettes is in toenemende mate aangevuld met nieuwe vormen van censuur. Creëren algoritmen een nieuwe orde van ‘gewenste kunst’? En hoe kan deze ontwikkeling worden tegengegaan?
Concerten horen op straat thuis; ze staan voor ontmoetingen met mensen. Hoezeer politieke systemen er ook op uit zijn om een bepaalde, voor hen aanvaardbare kunst op te leggen: in een digitale en geglobaliseerde wereld zal goede kunst, ongeacht de algoritmen, haar weg vinden en de harten bereiken van de mensen voor wie ze bestemd is.
Ondanks de censuurwetten waartegen we al sinds de jaren tachtig strijden, hebben alle artistieke werken die men in een la wilde laten verdwijnen, uiteindelijk hun publiek bereikt. Dat is een feit. Ook al worden concerten niet goedgekeurd, staan kunstenaars vanwege hun werken voor de rechter of worden er op allerlei manieren obstakels in de weg gelegd: goed artistiek werk vindt zijn eigen weg. Daar geloof ik in.
Wanneer kunstmatige stemmen het echte verdringen
Welke kansen en gevaren ziet u de komende jaren door het gebruik van kunstmatige intelligentie in de muziek?
Voor creatieve kunstenaars kan kunstmatige intelligentie in technisch opzicht bepaalde voordelen bieden. Ik geloof echter dat de gevaren die het met zich meebrengt veel groter zullen zijn. Het idee dat al deze kunstmatig gegenereerde, plasticachtige stemmen op een dag de echte zouden kunnen vervangen, is inderdaad beangstigend. Daarin schuilt een enorm potentieel voor misbruik, dat zowel politici als gewone mensen kan treffen.
Aan de andere kant valt niet te ontkennen dat het gemak en de overvloed aan kunstmatig gegenereerde inhoud een barrière kunnen vormen voor nieuwe stemmen, talenten en tot nu toe onontdekte muzikanten. Digitale technologieën maken het inmiddels mogelijk om muziek te produceren in een tot nu toe onvoorstelbare snelheid en hoeveelheid. Daarbij worden echte en kunstmatig gegenereerde emoties voortdurend met elkaar verwisseld, alsof ze willekeurig inwisselbaar zijn.
Muzikanten moeten zich organiseren
Modellen voor kunstmatige intelligentie worden getraind met de werken van talloze kunstenaars. Hoe moeten we, vanuit het perspectief van het auteursrecht en met het oog op rechtvaardigheid, omgaan met het feit dat artistiek werk en geleefde ervaringen worden gereduceerd tot louter datasets?
De muziekindustrie staat wereldwijd nog maar aan het begin van deze revolutionaire ontwikkeling. De huidige en toekomstige muziektechnologie zal volledig nieuwe mogelijkheden en technische instrumenten voortbrengen die we ons vandaag de dag nog niet eens kunnen voorstellen. Ook de concurrentie zal hierdoor veranderen en een volledig nieuwe economische orde tot stand brengen. Uiteraard moeten kunstenaars onder de bescherming van auteursrechtelijke regelingen op internationale digitale platforms staan.
Het lijkt mij echter nauwelijks mogelijk om onder de omstandigheden van deze verbeten concurrentiestrijd daadwerkelijk rechtvaardigheid te bewerkstelligen. Zoals altijd en overal streven ook de grote concerns, die deze technische infrastructuur ter beschikking stellen en onze muziek wereldwijd toegankelijk maken, vooral naar strategieën om hun eigen winsten te vergroten. Om de inkomsten eerlijk te kunnen verdelen, moeten muziekmakers daarom georganiseerd zijn – in ieder geval via hun beroeps- en auteursrechtenorganisaties.
De kunst overleeft de kunstenaars
Welke verantwoordelijkheid dragen muzikanten en hun publiek in het licht van deze verandering?
Niet zozeer het publiek als wel de muzikanten zelf dragen hier de verantwoordelijkheid. Zij moeten niet toegeven aan de verleiding om de gemakkelijkste weg te kiezen, maar zich zoveel mogelijk afzijdig houden van de kunstmatige wereld en blijven inzetten op artistieke creaties van hoge kwaliteit. In de digitale wereld zijn er geen distributiekosten meer zoals we die vroeger kenden. Ook de productiekosten kunnen zo laag mogelijk worden gehouden, bijvoorbeeld door met akoestische middelen te werken. Tegelijkertijd kunnen muzikanten hun werken op de wereldmarkt aanbieden en hun intellectuele eigendomsrechten doen gelden.
Ik heb geprobeerd om in het kort in te gaan op een veelzijdig thema en de daarmee samenhangende problemen. Tot slot wil ik echter nog één ding zeggen: kunst gaat veel langer mee dan de kunstenaars zelf.
