- Noord-Koerdistan
Op de vlakten van Koerdistan is het al lang niet meer alleen de blik naar de hemel die bepalend is voor de volgende oogst. Boeren en boerinnen houden de grondwaterspiegel in de gaten en moeten hun pompen steeds dieper laten zakken. Terwijl de regen uitblijft en de klimaatcrisis de droogteperiodes verergert, wordt water in de agrarische regio’s van Bakur steeds meer een kwestie van overleven. Maar de crisis is niet alleen meteorologisch bepaald. Decennialang dammenbeleid, onvoltooide irrigatiesystemen en het massale gebruik van grondwater hebben de gevolgen van de droogte verergerd. Wat op de velden begint, heeft al lang zijn weerslag op het maatschappelijk leven: oogsten krimpen, productiekosten en schulden stijgen, landbouwgrond wordt opgegeven en gezinnen verlaten hun dorpen.
Als de droogte tot onder de grond reikt
In Amed (Tr. Diyarbakır), Riha (Urfa), Mêrdîn (Mardin), Êlih (Batman), Sêrt (Siirt) en Şirnex (Şırnak) is de landbouw inmiddels in hoge mate afhankelijk van grondwater. Al jaren wordt er meer water uit de grond opgepompt, terwijl de reserves door het uitblijven van neerslag steeds minder worden aangevuld. Voor de boeren betekent dit dat ze hun putten steeds dieper moeten maken. Hierdoor stijgen niet alleen de kosten voor boringen, pompen, elektriciteit en brandstof, maar ook de druk op de toch al slinkende grondwatervoorraden.
De regio evolueert daarmee van een meteorologische naar een hydrologische droogte. Terwijl de eerste in eerste instantie een langdurig gebrek aan neerslag aanduidt, dalen bij een hydrologische droogte ook de waterstanden in rivieren, meren, stuwmeren en grondwaterreservoirs. Als de natuurlijke aanvulling daarvan uitblijft, stuit ook de huidige strategie – het compenseren van het gebrek aan regen door steeds dieper te boren – op haar grenzen. Er ontstaat een zichzelf versterkende spiraal: hoe minder water er beschikbaar is, hoe dieper er wordt geboord – en hoe intensiever het grondwater wordt gebruikt, hoe sneller de reserves slinken.
Stuwdammen gebouwd, irrigatie onvoltooid
De politieke rol in de watercrisis komt vooral duidelijk naar voren bij het Zuidoost-Anatolië-project (GAP). Dit grootschalige project had tot doel 22 stuwdammen en 19 waterkrachtcentrales te bouwen en ongeveer 1,8 miljoen hectare land te irrigeren. Tientallen jaren later zijn belangrijke delen van de daarvoor bestemde irrigatie-infrastructuur nog steeds niet in gebruik genomen. Alleen al in Riha wachten irrigatiesystemen voor ongeveer 47.000 hectare op hun ingebruikname, in Mêrdîn zijn dat er 26.000 en in Amed 76.000 hectare. Zolang het water de velden niet via deze netwerken bereikt, blijft op veel plaatsen niets anders over dan een beroep te doen op bronnen – en daarmee op die grondwaterreserves waarvan het peil al daalt.
Hierdoor komt een fundamentele tegenstrijdigheid van het GAP steeds duidelijker naar voren: terwijl voor stuwdammen hele landschappen werden omgevormd, nederzettingen onder water werden gezet en ecosystemen werden vernietigd, is het irrigatienetwerk dat de bevolking al decennia lang is beloofd, op veel plaatsen tot op de dag van vandaag nog steeds niet volledig beschikbaar. Voor de Koerdische milieubeweging reikt de kritiek daarom verder dan vertragingen bij de aanleg van kanalen. Zij beschouwt het GAP al lang niet meer louter als een ontwikkelingsproject, maar als een energie- en veiligheidsbeleid dat diep ingrijpt in de natuur, de geschiedenis en de maatschappelijke structuren van Koerdistan.
Een symbolisch voorbeeld hiervan is de Ilısu-dam aan de Tigris, waarvoor onder andere het ongeveer 12.000 jaar oude Heskîf (Hasankeyf) grotendeels onder water is gezet. Ook de reeks stuwdammen langs de Tigris heeft de natuurlijke waterhuishouding van de rivier veranderd. Juist tijdens droge periodes wordt de vraag wanneer en in welke hoeveelheden water stroomafwaarts terechtkomt daardoor steeds belangrijker.
De oogsten slinken, de schulden groeien
De gevolgen treffen een regio die van cruciaal belang is voor de landbouwproductie van Turkije. Een groot deel van de katoen en aanzienlijke hoeveelheden tarwe en maïs worden in de Koerdische provincies verbouwd. Maar door meerdere droge jaren op rij zijn de opbrengsten gedaald. Vooral voor kleine en middelgrote bedrijven wordt de landbouw steeds meer een economische beproeving. Terwijl de kosten voor waterputten, elektriciteit, diesel en irrigatie stijgen, groeien de inkomsten uit de oogsten niet in dezelfde mate mee. Sommige boeren schakelen daarom over op gewassen die minder water nodig hebben. Anderen verhuren hun grond of stoppen helemaal met de landbouw. Zelfs overvloedige regenval in afzonderlijke voorjaarsmaanden kan hier weinig aan veranderen: een regenrijke periode compenseert de schade van meerdere droge jaren in de grondwaterreservoirs niet. De klimaatcrisis verergert daarmee een ontwikkeling waarvan de gevolgen veel verder reiken dan afzonderlijke misoogsten.
Wanneer watertekort de dorpen leegtrekt
Naast de landbouw komt ook het leven op het platteland onder druk te staan. Gezinnen wier akkers door watertekort en stijgende kosten niet langer voldoende inkomen opleveren, trekken in eerste instantie naar de districts- en provinciehoofdsteden, anderen trekken verder naar de westelijke metropolen. Deze uittocht treft een regio waarvan de plattelandsgemeenschap al ingrijpend is veranderd door de gewelddadige ontvolking van dorpen en verdrijvingen in de jaren negentig. Waar de landbouw zijn economische basis verliest, staat de blijvende band van de bevolking met hun dorpen en hun land opnieuw op het spel.
De Koerdische milieubeweging beschouwt deze ontwikkeling niet losstaand als een gevolg van de klimaatcrisis. Organisaties zoals de Milieubeweging van Mesopotamië wijzen op het samenspel van stuwdammen, ontbossing, waterbeleid en veiligheidsbeperkingen. Vanuit dit perspectief gaat het niet alleen om het verlies van landbouwproductie, maar ook om de omstandigheden waaronder het maatschappelijk leven op het eigen land kan voortbestaan. Daarmee krijgt de watercrisis een historische dimensie: de gewelddadige verdrijving uit talrijke dorpen wordt vandaag de dag gevolgd door economische en ecologische druk, die een terugkeer bemoeilijken of nieuwe migratie veroorzaken.
Een grensoverschrijdende watercrisis
De gevolgen van het dammenbeleid houden niet op bij de staatsgrenzen van Turkije. De Eufraat en de Tigris verbinden de verschillende delen van Mesopotamië met elkaar en vormen ook in Syrië en Irak een cruciale basis voor de landbouw en de drinkwatervoorziening. Dalende afvoermengen verergeren daarom ook stroomafwaarts de waterschaarste. Vooral in gebieden die toch al door droogte worden getroffen, komen de landbouw en de drinkwatervoorziening extra onder druk te staan. De beheersing van de twee grote rivieren is daarmee niet alleen een ecologische, maar tegelijkertijd ook een regionale politieke kwestie. Voor de bevolking in de verschillende delen van Koerdistan ontstaat een gezamenlijke crisis: terwijl de neerslag afneemt, hangt de beschikbare hoeveelheid water in toenemende mate ook af van stuwdammen, het verdelingsbeleid van de overheid en grensoverschrijdende beslissingen.
Het waterbeleid
De droogte in Koerdistan kan daarom niet alleen worden afgemeten aan de neerslaghoeveelheden. Doorslaggevend is ook wie over water beschikt, waar het naartoe wordt geleid en welke vormen van landbouw en maatschappelijk leven daardoor mogelijk blijven. De klimaatcrisis treft een regio waarvan de rivieren al decennia lang door stuwdammen worden gereguleerd en waarvan het platteland is veranderd door oorlog, verdrijving en economische structuurveranderingen. Onvoltooide irrigatiesystemen en de overmatige exploitatie van het grondwater versterken deze ontwikkeling nog verder. Hoe dieper de grondwaterspiegel daalt, hoe moeilijker en duurder het wordt om op het eigen land te blijven produceren. Wanneer bronnen opdrogen en de landbouw niet langer rendabel is, gaat er daarom meer verloren dan alleen een oogst. Met elk verlaten akkerveld en elk verlaten dorp wordt ook de mogelijkheid verzwakt om het maatschappelijk leven op het eigen land voort te zetten. De watercrisis is daarmee al lang ook een sociale en politieke crisis.
