Wat is er nodig om het einde van gewapende conflicten om te zetten in duurzame vrede? Voor mensenrechtenverdedigster en forensisch wetenschapper prof. dr. Şebnem Korur Fincancı ligt het antwoord niet alleen in het zwijgen van de wapens. Democratisering, het waarborgen van fundamentele rechten, waarheid en gerechtigheid, evenals de actieve betrokkenheid van de samenleving zijn hiervoor onmisbaar. In het interview spreekt Fincancı over de voorwaarden voor succesvolle onderhandelingen, de eisen van Abdullah Öcalan op Imrali en de gevolgen van decennialange conflicten voor de volksgezondheid. Onderhandelingen betekenen daarbij niet het einde van de strijd voor rechten, maar moeten de ruimte creëren om democratische politiek en maatschappelijke participatie in de plaats te laten komen van geweld.
Vanuit mensenrechtenperspectief: op welke concrete criteria moet een „echte en waardige vrede“ berusten?
Allereerst mogen we vrede niet louter definiëren als het zwijgen van de wapens. Dat er geen mensen meer sterven en dat de conflicten ophouden, is uiteraard van buitengewoon groot belang. Maar dat is het begin van de vrede, niet de vrede zelf.
De basis voor een echte en waardige vrede wordt gevormd door de menselijke waardigheid, gelijkwaardig burgerschap, de waarborging van rechten en de mogelijkheid voor mensen om mee te beslissen over hun eigen leven. Er is een maatschappelijke orde nodig waarin mensen zonder angst hun identiteit, hun taal en hun gedachten kunnen uiten, waarin het actieve en passieve kiesrecht daadwerkelijk gewaarborgd is en waarin het recht niet verschillend wordt toegepast naargelang de persoon of de politieke identiteit.
Een andere belangrijke dimensie is waarheid en gerechtigheid. Als er in het verleden ernstige schendingen van de mensenrechten hebben plaatsgevonden, kan er geen duurzame vrede worden bereikt door deze onder het tapijt te vegen. Het is van belang de waarheid onder ogen te zien over de verdwijningen van mensen, over het geleden leed, de gewelddadige verdrijving, marteling en andere ernstige schendingen van de mensenrechten. Zonder mechanismen voor verantwoording en genoegdoening, en door te zeggen: „Laten we het verleden nu vergeten“, wordt er geen vrede geschapen.
Een waardige vrede betekent daarom dat conflictvrijheid, waarheid, rechtvaardigheid, gelijkheid, vrijheid en maatschappelijke participatie gezamenlijk worden gerealiseerd.
Democratie als basis voor vrede
U zegt dat we ‘vrede’ niet mogen reduceren tot de afwezigheid van conflicten. Waarom is democratisering zo belangrijk voor dit proces?
Als we vrede louter opvatten als het einde van een conflict, schieten we tekort. Het is van cruciaal belang om democratische voorwaarden te scheppen voor een gezamenlijk samenleven. Zolang de rechtsstaat, gelijkwaardig burgerschap, vrijheid van meningsuiting en rechtvaardigheid niet worden versterkt, zal het ook moeilijk zijn om vrede maatschappelijk te verankeren.
We moeten bouwen aan een gezamenlijke toekomst waarin wordt erkend dat de waardigheid van ieder mens evenveel telt, zonder het leed dat in het verleden is geleden tegen elkaar af te wegen. Want echte vrede betekent niet alleen dat de wapens zwijgen. Het betekent een samenleving waarin mensen zonder angst voor elkaar kunnen leven, hun rechten gewaarborgd zijn en zij op democratische wijze hun stem kunnen laten horen. Het eigenlijke subject van de vrede is de samenleving.
Democratisering is geen ondergeschikt onderdeel van dit proces, maar vormt juist de basis ervan. Want als alleen de wapens tot zwijgen worden gebracht, zonder de oorzaken van het conflict weg te nemen, is het probleem niet opgelost. Zolang niet wordt voldaan aan de eisen inzake gelijkwaardig burgerschap, vrijheid van meningsuiting en vereniging, politieke vertegenwoordiging en rechtszekerheid, zullen maatschappelijke spanningen in een andere vorm blijven bestaan.
Vrede en democratie zijn twee processen die elkaar aanvullen. Als er enerzijds van vrede wordt gesproken en anderzijds de democratische ruimte wordt ingeperkt, kan de samenleving geen vertrouwen in het proces ontwikkelen. De garantie voor vrede is democratie. En een van de belangrijkste maatstaven voor democratie is of maatschappelijke problemen via politiek en recht kunnen worden opgelost in plaats van met geweld.
Onderhandelingen hebben continuïteit nodig
Wat betreft de status van de Koerdische vertegenwoordiger Abdullah Öcalan is er tot nu toe geen concrete vooruitgang geboekt. Welke betekenis heeft dit voor een gezond verloop van het proces?
Deze vraag moet niet worden bekeken vanuit het perspectief van privileges voor individuele personen, maar aan de hand van de voorwaarden die nodig zijn voor een goed functionerend onderhandelingsproces. Als iemand in een onderhandelingsproces een doorslaggevende rol vervult, moeten ook de communicatie-, gespreks- en werkomstandigheden aanwezig zijn die hem of haar in staat stellen deze taak uit te voeren. Onderhandelingen vereisen continuïteit. Zonder ononderbroken communicatie, toegang tot informatie en contact met verschillende maatschappelijke actoren is een gezond verloop nauwelijks mogelijk.
Vanuit mensenrechtenoogpunt is het basisprincipe duidelijk: de rechten van alle mensen aan wie de vrijheid is ontnomen, moeten worden gewaarborgd in het kader van het nationale en internationale recht. Bovendien is het voor de duurzaamheid van het proces van belang dat het niet afhankelijk is van individuele personen, maar via institutionele mechanismen met juridische waarborgen verloopt.
Rechtvaardigheid is een kwestie van volksgezondheid
Zoals u zelf vaak benadrukt, is een conflictsituatie ook een probleem van de volksgezondheid. Waar moet men beginnen om de schade te boven te komen die een klimaat van geweld en conflict veroorzaakt voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid van de samenleving?
De gevolgen van een conflict kunnen niet alleen worden afgemeten aan het aantal doden of gewonden. Conflicten hebben veelzijdige gevolgen: ontheemding, verarming, belemmeringen bij de toegang tot gezondheidszorg, een voortdurend gevoel van angst, generatieoverschrijdende trauma’s en de aantasting van maatschappelijke relaties. Dit zijn allemaal problemen op het gebied van de volksgezondheid.
De eerste stap naar genezing bestaat erin een omgeving te creëren waarin mensen in veiligheid kunnen praten over wat ze hebben meegemaakt. De waarheid aan het licht brengen is tegelijkertijd het begin van genezing.
Maatschappelijke trauma’s kunnen echter niet alleen door psychologische ondersteuning worden overwonnen. Ook het aan het licht brengen van de waarheid, het tot stand brengen van gerechtigheid en het creëren van mechanismen voor genoegdoening zijn onlosmakelijke onderdelen van genezing. Gerechtigheid is tegelijkertijd een kwestie van volksgezondheid.
Vrede wordt niet van bovenaf gecreëerd
Welke mechanismen zijn er nodig om ervoor te zorgen dat het maatschappelijk middenveld, mensenrechtenorganisaties en beroepsverenigingen in dit proces geen passieve toeschouwers zijn, maar actieve deelnemers?
Vrede kan niet louter worden beschouwd als een technische onderhandeling tussen de staat en gewapende actoren. Het is de samenleving zelf die in vrede zal leven. Daarom moeten er mechanismen worden gecreëerd die vrouwenorganisaties, beroepsverenigingen, vakbonden, mensenrechtenorganisaties, de wetenschap en de gemeenschappen die rechtstreeks door het conflict worden getroffen, in staat stellen om regelmatig en op institutioneel niveau aan het proces deel te nemen.
Het maatschappelijk middenveld moet niet alleen worden gehoord, maar moet een actieve rol spelen die het proces begeleidt, schendingen van de mensenrechten documenteert, voorstellen ontwikkelt en de eisen van de samenleving in de besluitvormingsprocessen inbrengt. Vrede wordt niet van bovenaf afgekondigd, maar gezamenlijk tot stand gebracht met medewerking van de samenleving.
Het zwijgen van de wapens betekent niet het zwijgen van de samenleving
Er zijn ook kringen die hun bedenkingen hebben bij het proces. Wordt er dan niet begrepen dat onderhandelingsprocessen tegelijkertijd ook strijdprocessen zijn?
Het zou niet juist zijn om de bedenkingen van mensen te bagatelliseren. In Turkije zijn er in het verleden pogingen tot een oplossing geweest die zijn afgebroken. Daarom is het volkomen legitiem dat mensen vragen stellen over de duurzaamheid van het proces. Steun voor een vredesproces en een kritische houding staan echter niet haaks op elkaar. Een democratisch onderhandelingsproces heeft maatschappelijke controle nodig.
Onderhandelingen betekenen niet het einde van de strijd voor rechten. Integendeel: ze betekenen dat geweld plaatsmaakt voor democratische politiek, maatschappelijke participatie en de strijd voor rechten. Het zwijgen van de wapens mag niet betekenen dat ook de samenleving zwijgt. De samenleving moet zich meer laten horen, actiever deelnemen en haar eisen voor democratisering met meer nadruk naar voren brengen.
Een samenleving die niet alleen op vrede wacht, maar deze zelf mede vormgeeft op basis van rechten, is de garantie voor duurzame vrede.
Bron: ANF
