- Noord-Koerdistan
Tussen boomgaarden en weideland slingert de Zorava-beek zich door de Botan-regio. Al generaties lang voorziet hij de omliggende dorpen van water en vormt hij de basis voor de landbouw, de veeteelt en het soortenrijke ecosysteem van de vallei. Voor de mensen die na hun verdrijving zijn teruggekeerd, is de rivier tegelijkertijd een symbool van hun terugkeer en hun toekomst.
Maar juist deze vallei is al jaren het toneel van een verbeten conflict. Er moet nog een waterkrachtcentrale aan de Zorava-beek worden gebouwd. De inwoners van de omliggende dorpen verzetten zich hier al tien jaar tegen – op de velden, voor de rechtbank en in het openbaar. Hoewel verschillende vergunningen al zijn ingetrokken, blijven de projectontwikkelaars proberen het plan via andere bestuursrechtelijke wegen door te drukken.
Terugkeer na jaren van ontheemding
De geschiedenis van het verzet begint al lang vóór de huidige rechtszaken. In de jaren negentig werden talrijke dorpen in de regio verwoest in het kader van de gedwongen ontruimingen door de staat. Veel gezinnen moesten hun thuis verlaten en naar de provinciehoofdstad Sêrt (Tr. Siirt) of naar andere delen van het land verhuizen. Pas vanaf 2006 keerden velen van hen terug, bouwden hun huizen weer op, legden tuinen aan en hervatten het landbouwwerk.
Nauwelijks hadden de mensen een nieuw bestaan opgebouwd, of de vallei kwam in het vizier van grootschalige infrastructuurprojecten. Na de bouw van de Ilisu-stuwdam verloor de Zorava-beek een deel van zijn oorspronkelijke karakter als vrij stromende waterloop. Tegelijkertijd kwam de regio steeds meer in de belangstelling te staan van energiebedrijven die verdere waterkrachtprojecten planden.
De eerste ingreep veranderde de vallei
In 2015 werd in de bovenloop van de Zorava-beek een eerste waterkrachtcentrale gebouwd. Volgens de omwonenden gebeurde dit zonder dat de betrokken dorpen adequaat werden geïnformeerd of bij de planning werden betrokken. De gevolgen zouden al kort daarna zichtbaar zijn geworden. Advocaat Fatma Elçiçek, die de eisende dorpsbewoners vertegenwoordigt, wijst op de ecologische veranderingen die de eerste ingreep met zich mee heeft gebracht. Een van de zijrivieren die de Zorava-beek voedde, zou als gevolg van het project grotendeels zijn opgedroogd. De gevolgen bleven echter niet beperkt tot de waterloop zelf. „De reeds gebouwde stuwdam heeft ertoe geleid dat een van de zijrivieren van de Zorava grotendeels is opgedroogd. Als er nu nog een waterkrachtcentrale wordt gebouwd, dreigen mensen, dieren en planten in gelijke mate onherstelbare schade op te lopen.“
Een hotspot van biologische diversiteit
De Zorava-vallei behoort tot de ecologisch meest waardevolle landschappen van de regio. Langs de beek zijn talrijke inheemse plantensoorten en leefgebieden van zeldzame diersoorten te vinden. Zo is daar onder andere de Anatolische vuursalamander aangetroffen. Daarnaast leven er in het gebied wilde geiten, wolven, bruine beren, vossen en gestreepte hyena’s. Tegelijkertijd is de natuur nauw verbonden met het economisch bestaan van de bevolking. Langs de beek bewerken de families fruit- en groentetuinen, houden ze vee en maken ze gebruik van in het wild groeiende terpentijn-pistachebomen, waarvan de vruchten traditioneel worden geoogst en verwerkt. Een afname van de watertoevoer zou daarom niet alleen kwetsbare ecosystemen treffen, maar ook het levensonderhoud van talrijke mensen in gevaar brengen.
Verzet op straat en voor de rechter
Sinds 2015 organiseren de dorpsbewoners zich tegen de geplande tweede waterkrachtcentrale. Naast protesten en het verzamelen van handtekeningen zetten ze hun verzet vooral voor de rechter voort. Advocate Fatma Elçiçek begeleidt de procedure sinds 2019. Aanvankelijk wees de administratieve rechtbank in Sêrt de rechtszaak tegen het project af. Nadat de Raad van State het vonnis had vernietigd, werd de zaak opnieuw behandeld en werd de vergunning uiteindelijk onwettig verklaard.
Daarop diende het bedrijf een herziene projectaanvraag in en kreeg opnieuw een positief besluit over de milieueffectbeoordeling. Ook dit werd na een rechtszaak van de dorpsbewoners door de administratieve rechtbank vernietigd. Toch kwamen verschillende zaken opnieuw voor de Raad van State. Elçiçek bekritiseert dat er ondanks meerdere vernietigingsuitspraken, deskundigenrapporten en locatiebezoeken beslissingen ten gunste van het bedrijf zijn genomen.
„Verschillende rechtbanken en deskundigen kwamen tot de conclusie dat het project niet goedgekeurd kon worden. Desondanks werden vonnissen ten gunste van de eisers en eiseressen weer vernietigd en werden beslissingen genomen in het voordeel van het bedrijf. Wij verwachten dat de Raad van State de recente vernietigingsvonnissen zal bevestigen en daarmee de bescherming van Zorava zal bekrachtigen.” Tegelijkertijd hebben de eisers in februari 2025 een individueel beroep ingediend bij het Turkse Constitutionele Hof. Een uitspraak laat tot nu toe op zich wachten.
Nieuwe vergunningen ondanks vernietigde milieubesluiten
Na verschillende succesvolle rechtszaken tegen het milieueffectbesluit zette het bedrijf het project voort via een nieuw bestemmingsplan, dat door het provinciebestuur in Sêrt was vastgesteld. Ook hiertegen spanden de dorpsbewoners een rechtszaak aan – met succes. Zowel de administratieve rechtbank in Sêrt als de regionale administratieve rechtbank in Dîlok (Gaziantep) verklaarden het bestemmingsplan onwettig. De tegenpartij ging opnieuw in beroep. De zaak ligt momenteel bij de 6e kamer van de Raad van State.
„We willen op ons land leven“
Hoe nauw het conflict verbonden is met de geschiedenis van de regio, blijkt uit het lot van Şükrü Esen. De 68-jarige woont in het dorp Şêwira (Koçdalı). Net als veel andere inwoners moest ook hij in de jaren negentig zijn thuis verlaten. Na zijn terugkeer bouwde hij een nieuw bestaan op – en ziet hij dat vandaag opnieuw bedreigd.
„Nadat ons dorp was verwoest, moesten we vertrekken. Ik ben teruggekeerd, heb dit huis gebouwd en hier weer een leven opgebouwd. Nu zouden we vanwege een nieuwe energiecentrale opnieuw onze thuis moeten verliezen. Dat accepteren we niet.“
Voor Esen gaat het hierbij om veel meer dan alleen het behoud van een rivier. De Zorava zorgt voor de watervoorziening van de akkers, tuinen en weiden van talrijke dorpen. Mocht het project worden uitgevoerd, dan dreigen er ernstige gevolgen. „Als deze dam wordt gebouwd, komen 18 dorpen zonder water te zitten. Dan verliezen niet alleen wij onze bestaansbasis – ook onze dieren, onze boomgaarden en de natuur zullen eronder lijden.“
Een conflict over water, natuur en de toekomst
Volgens de eisers zou een tweede waterkrachtcentrale de waterhuishouding van de Zorava-beek verder verstoren en het ecologisch evenwicht van de vallei blijvend in gevaar brengen. Zij verwijzen daarbij naar het cumulatieprincipe, volgens welk de effecten van meerdere projecten gezamenlijk moeten worden beoordeeld. Alleen al de bouw van de eerste centrale zou de waterloop blijvend hebben veranderd.
Voor de lokale bevolking staat er bij de Zorava veel meer op het spel dan alleen de toekomst van één infrastructuurproject. Ze vechten voor het behoud van hun dorpen, hun bestaansmiddelen en een landschap waar velen na jaren van ontheemding naar zijn teruggekeerd. „Ik wil op mijn land leven en hier sterven”, zegt Esen. „We moeten het water beschermen dat ons nog rest. Als de Zorava verdwijnt, heeft dat niet alleen gevolgen voor onze dorpen. De gevolgen zullen tot ver buiten deze vallei voelbaar zijn.”
Bron: ANF
