- Irak
Er zijn jaren verstreken sinds de genocide die in het geheugen van het Koerdische volk gegrift is gebleven. Toch is voor de Yezidi (Êzîdî)-vrouwen de duisternis die op 3 augustus 2014 begon nog niet voorbij. Veel van de vrouwen die uit Shengal zijn ontvoerd, worden nog steeds vermist, terwijl hun families blijven wachten op nieuws over hun verblijfplaats en wat er met hen is gebeurd. Sommigen hopen dat een massagraf wordt geopend, anderen wachten op de resultaten van DNA-tests, terwijl weer anderen nog steeds hopen dat een geliefde die al jaren niet naar huis is teruggekeerd, op een dag zal terugkomen.
Bloedbaden, ontvoeringen en gevangenschap
ISIS pleegde een systematische genocide tegen de yezidische gemeenschap toen het op 3 augustus 2014 Shengal aanviel. Mannen en jongens werden van hun families gescheiden en afgeslacht, terwijl vrouwen en meisjes werden ontvoerd, op slavenmarkten verkocht, tot huwelijken gedwongen en verkracht. De lichamen van vrouwen werden het doelwit van de campagne van ISIS om de yezidische identiteit en het voortbestaan van de gemeenschap zelf te vernietigen.
2.474 vrouwen worden nog steeds vermist
Tijdens de genocide werden 6.417 yezidische vrouwen ontvoerd. Hiervan hebben 3.647 hun vrijheid teruggekregen, terwijl het lot van 2.474 onbekend blijft. Van degenen die als vermist zijn geregistreerd, is bij 269 bevestigd dat ze zijn omgekomen, en hun stoffelijke resten zijn teruggegeven aan hun families. De ontvoerde vrouwen werden eerst naar Mosul gebracht, daarna naar Tal Afar, Raqqa, Deir ez-Zor en Baghouz. Vrouwen en kinderen werden tussen verschillende steden heen en weer vervoerd, van elkaar gescheiden en van hun families afgesneden.
Voor vrouwen bleef de gevangenschap niet beperkt tot één enkele ontvoering. Sommigen werden van de ene ontvoerder naar de andere overgedragen, aan verschillende personen verkocht en binnen de door ISIS gecontroleerde gebieden gedwongen verplaatst, waardoor hun verblijfplaats jarenlang onbekend bleef. Sommige vrouwen wisten te ontsnappen, terwijl anderen verschillende landen bereikten. Het lot van duizenden blijft onzeker.
Degenen die hun toevlucht zochten in Europa
Voor Yezidi-vrouwen die aan de gevangenschap door ISIS waren ontsnapt, reikte de strijd om hun leven weer op te bouwen veel verder dan Shengal. Sommige overlevenden werden gedwongen zich in andere landen te vestigen om toegang te krijgen tot medische behandeling, revalidatie en veilige leefomstandigheden.
Na de genocide startte Duitsland een speciaal humanitair hervestigingsprogramma voor Yezidi-vrouwen en -kinderen. In het kader van het programma, dat in 2015 en 2016 door de deelstaat Baden-Württemberg werd uitgevoerd, werden ongeveer 1.100 vrouwen en kinderen, waarvan de overgrote meerderheid Yezidi’s, naar Duitsland gebracht. Zij kregen onderdak, gezondheidszorg, psychologische ondersteuning en onderwijsmogelijkheden. Ook Canada voerde toelatings- en gezinsherenigingsprogramma’s uit voor overlevenden van ISIS, waaronder yezidische vrouwen en kinderen. In 2023 kondigde de Canadese regering aan dat zij meer dan 1.400 overlevenden in staat had gesteld een nieuw leven op te bouwen in het land.
Het opbouwen van een veilig leven in een ander land heeft echter het gemis van verdwenen dierbaren of de pijn van verscheurde gezinnen niet weggenomen. Sommige vrouwen die zich in Europa hebben gevestigd, proberen nog steeds het lot van hun familieleden in Irak te achterhalen, terwijl overlevenden die gedwongen zijn ver van hun vaderland te leven, nieuwe obstakels zijn tegengekomen bij het opkomen voor hun rechten. De breuk die door de genocide is veroorzaakt, blijft daarom het leven van vrouwen bepalen, niet alleen in Shengal maar ook in de landen waar zij zich gedwongen hebben moeten vestigen.
De weg naar vrijheid in Rojava
Na de bevrijding van Shengal in november 2015 speelde Rojava een belangrijke rol bij het herenigen van vrouwen en kinderen die uit de handen van ISIS waren gered met hun families. Degenen die dankzij de inspanningen van de Vrouwenbeschermingseenheden (YPJ) en de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) waren bevrijd, werden via de inzet van de Yazidi-vrouwenbeweging voor vrijheid (TAJÊ) en het Autonome Bestuur van Shengal herenigd met hun families.
Vrouwen bouwden hun leven weer op
De strijd van de Yezidische vrouwen eindigde niet met hun bevrijding uit gevangenschap. Na de genocide begonnen vrouwen zich te organiseren om soortgelijke aanvallen te voorkomen en controle over hun eigen leven te krijgen. Vrouwen richtten zelfverdedigingseenheden op binnen de Shengal-vrouweneenheden (Yekîneyên Jinên Şengalê, YJŞ), die een belangrijke rol speelden bij de verdediging en bevrijding van Shengal. De organisatie-inspanningen van de vrouwen, die in 2015 begonnen, kregen in september 2016 een institutionele structuur met de oprichting van TAJÊ.
Dit proces bracht ook ingrijpende veranderingen teweeg in de positie van vrouwen in de samenleving. Vrouwen, die voorheen grotendeels beperkt waren tot hun rol binnen het gezin en traditionele maatschappelijke taken, begonnen niet alleen verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen verdediging, maar ook op het gebied van onderwijs, politiek, diplomatie en gemeenschapsorganisatie. Via vrouwenraden en -organisaties zochten Yezidi-vrouwen naar oplossingen voor hun eigen problemen en namen ze deel aan besluitvormingsprocessen binnen de commissies en instellingen van het Autonome Bestuur van Shengal. Vrouwen wier wil ISIS had willen breken, begonnen zo te strijden om de wederopbouw van hun samenleving vorm te geven vanuit hun eigen collectieve wil.
Duizenden zijn nog steeds ontheemd
Ondanks de strijd van vrouwen voor bevrijding en organisatie blijft de demografische en sociale verwoesting die de genocide de yezidische gemeenschap heeft toegebracht, voortduren. Een aanzienlijk deel van degenen die uit Shengal zijn verdreven, is ondanks de jaren die zijn verstreken nog steeds niet in staat geweest om naar hun thuisland terug te keren. Momenteel hebben 36.500 mensen de vluchtelingenstatus, terwijl 200.750 in Irak wonen en 150.000 in andere landen.
De aanvallen van ISIS waren ook gericht op het yezidische geloof en cultureel erfgoed, waarbij 68 heilige plaatsen werden verwoest. Bovendien raakten 2.753 kinderen tijdens de aanvallen een of beide ouders kwijt, waardoor duizenden kinderen van hun families werden gescheiden. Ontheemding, gezinsscheiding en de verwoesting van heilige plaatsen behoren nog steeds tot de belangrijkste obstakels die de gemeenschap beletten haar leven in haar thuisland weer op te bouwen.
Wachten bij de massagraven
Een van de grootste obstakels bij het achterhalen van het lot van vermiste vrouwen is vandaag de dag het bestaan van massagraven. Op talrijke locaties in en rond Shengal liggen de stoffelijke resten van door ISIS vermoorde Yezidi’s. Het opgraven van deze graven, het identificeren van de stoffelijke resten en het teruggeven ervan aan de families is essentieel om vast te stellen wat er met de vermisten is gebeurd.
In Shengal zijn 77 massagraven geopend, terwijl er nog 19 niet zijn geopend. Van de stoffelijke resten van 857 mensen die uit de opgegraven graven zijn geborgen, zijn er 296 geïdentificeerd en teruggegeven aan hun families. De stoffelijke resten van nog eens 561 mensen, van wie de identiteit nog moet worden vastgesteld, worden bewaard bij een forensisch instituut in Bagdad voor DNA-analyse.
Er zijn nog eens 91 gevallen van massagraven onderzocht, waaronder 67 in Xanesor en omgeving en 24 in Shengal. De opgraving van graven en de identificatie van stoffelijke resten verlopen echter niet in het tempo waarop de families van de vermisten hadden gehoopt. De noodzaak om DNA-monsters te verzamelen van familieleden die in andere landen wonen, de coördinatie tussen instellingen en het uitvoeren van forensisch onderzoek hebben het proces vertraagd. Onopgegraven graven en niet-geïdentificeerde stoffelijke resten betekenen dat families die het lot van hun dierbaren willen achterhalen, blijven wachten.
De wet bestaat, maar de uitvoering ervan blijft ontoereikend
Het Iraakse parlement heeft op 1 maart 2021 wet nr. 8 aangenomen, ook wel bekend als de wet inzake Yazidi-vrouwelijke overlevenden. De wet erkent de misdaden van ISIS tegen de yezidi’s, evenals tegen de Turkmeense, christelijke en shabak-gemeenschappen, als genocide en misdaden tegen de menselijkheid. De wet kent overlevenden rechten toe, waaronder maandelijkse pensioenen, revalidatie, gezondheidszorg en onderwijsondersteuning, toewijzing van grond en deelname aan het maatschappelijk leven. Ook legt de wet de verantwoordelijkheid bij de relevante instellingen om ontvoerde vrouwen, mannen en kinderen op te sporen, massagraven op te graven en de stoffelijke resten terug te geven aan hun families.
In de praktijk stuiten de in de wet erkende rechten echter op nieuwe obstakels. Met name de eis dat een strafrechtelijke klacht moet worden ingediend om schadevergoeding en andere uitkeringen te verkrijgen, maakt het voor overlevenden van genocide moeilijk om hun rechten te doen gelden. Van vrouwen die gerechtigheid zoeken na ernstige schendingen te hebben ondergaan, wordt verwacht dat zij strafrechtelijke klachten indienen en hun ervaringen voor officiële autoriteiten vertellen als onderdeel van de aanvraagprocedure. Daardoor blijft er een aanzienlijke kloof bestaan tussen de wettelijke erkenning van deze rechten en het vermogen van overlevenden om deze in de praktijk uit te oefenen.