- Turkije
Het theater in Turkije raakt steeds verder verwijderd van zijn essentie, niet alleen onder invloed van al lang bestaande structurele problemen, maar ook door het politieke klimaat. Zelfs toneelstukken die beweren politiek te zijn, blijven onder de invloed staan van de Turkse nationalistische ideologie.
De start van het Vredes- en Democratisch Maatschappijproces heeft een publiek debat op gang gebracht over de rol van kunst in de strijd voor vrede en de ervaringen uit het verleden. Jarenlang werden toneelstukken opgevoerd met racistische retoriek gericht tegen het Koerdische volk en andere gemeenschappen die onder de invloed van de oorlog stonden. Het nieuwe proces heeft ook discussies op gang gebracht over de noodzaak om de taal van de kunst te veranderen.
Theaterregisseur en dramaturg Abdullah Uysal sprak met ANF Nieuwsagentschap over de huidige toestand van het theater in Turkije en de rol van kunst in de strijd voor vrede.
‘Theater is een technisch en economisch veeleisend beroep’
Abdullah Uysal zei dat het theater is getroffen door de culturele erosie die met name onder het bewind van de Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) heeft plaatsgevonden, en benadrukte dat de problemen waarmee het theater te kampen heeft economische, sociale en politieke dimensies hebben.
Uysal zei: „Hoe staat het met het theater in Turkije? De situatie is eigenlijk goed, maar tegelijkertijd ook weer niet. Het is moeilijk om de culturele erosie die de afgelopen 25 jaar heeft plaatsgevonden – met name onder het bewind van de AKP – en de gevolgen daarvan volledig te doorgronden. Theater is al een technisch en economisch veeleisend beroep. Je creëert een werk, een artistieke esthetiek, en je hebt ruimtes nodig om dat te presenteren. Je verkoopt kaartjes aan een publiek dat naar die ruimtes komt. Dit hangt rechtstreeks samen met het gehele netwerk van relaties binnen de samenleving en haar economische en sociologische structuur. Theater vindt van nature zijn publiek op plekken waar mensen zich op hun gemak voelen, waar economische moeilijkheden niet overweldigend zijn en waar de democratie niet wordt bedreigd. Mensen kunnen dan de ruimte creëren om te ontspannen en tijd aan zichzelf te besteden. Dit heeft directe gevolgen voor het theater. Er worden kaartjes verkocht en je kunt je werk aan het publiek presenteren.
Turkije kampt echter al sinds zijn oprichting met economische problemen. In de afgelopen 25 jaar, met name onder het bewind van de AKP, is de economie dramatisch verslechterd en verkeert deze nu in een zeer slechte staat. Als gevolg daarvan zijn theatermakers gedwongen om hun producties te verkleinen – door op te treden in kleinere zalen met een capaciteit van 30, 20 of zelfs 15 personen – of om hun uitgaven aanzienlijk te verminderen.
Zo worden er bijvoorbeeld geen producties met grote casts meer opgevoerd. Kijk maar eens naar wat er tegenwoordig wordt geproduceerd: eenmansstukken, muzikale voorstellingen in cabaretstijl en verhalen die het publiek niet intellectueel uitdagen, maar juist afleiden van het dagelijks leven. Dit zijn vaak wat je zou kunnen noemen ‘kitscherige’ producties, opgebouwd rond goedkope, afgezaagde verhaallijnen.
De populariteit en de celebritycultuur die zijn ontstaan door het gebruik van sociale media, samen met de reacties van mensen op kortstondige gebeurtenissen, hebben de redenen veranderd waarom het publiek voor bepaalde voorstellingen kiest. Er is een groep in Turkije die beweert theater te maken, en hun kaartjes zijn altijd uitverkocht. Ik zal u een voorbeeld geven. Een eenvoudig verhaal dat al sinds de jaren zeventig is verfilmd, misschien wel twintig keer is opgevoerd en tot een televisieserie is verwerkt, wordt momenteel in Turkije opgevoerd. Ze voeren het op in zalen met een capaciteit van 3.000 tot 5.000 toeschouwers, waarbij kaartjes 5.000 Turkse lira kosten, en elke voorstelling is uitverkocht. Sommige kijkers herinneren zich misschien zelfs een theatervoorstelling in Turkije waarbij ruzie uitbrak omdat mensen klaagden: ‘Ik kan mijn stoel niet zien.’ Als je beelden van die voorstelling aan iemand in het buitenland zou laten zien, zou die concluderen dat Turkije geen publiekprobleem heeft en dat het theater er bloeit.”
Uysal zei ook: „Tegelijkertijd horen we echter dat veel theaterzalen in steden in Koerdistan en in de grote stedelijke gebieden van Turkije hun deuren sluiten vanwege economische moeilijkheden. Naarmate de economische, politieke en klassen tegenstellingen in Turkije toenemen en de culturele kloof daarmee steeds groter wordt, wordt het steeds moeilijker om te spreken van het voortbestaan van het theater.
Dit roept een fundamentele vraag op: wat is theater, en wat is het niet? Theater, zoals wij het begrijpen, betekent het produceren van kunstwerken die de samenleving raken en de kracht hebben om deze te veranderen. Het zou mensen in staat moeten stellen om met hernieuwde hoop naar gemeenschappen, individuen, vrouwen, de ecologie, dieren en de wereld te kijken, of hen de kracht moeten geven om de wereld te veranderen. Helaas ontbreekt dit soort artistieke productie. Dit is deels te wijten aan politieke beperkingen op kunst en censuur. Daarnaast is er ook nog zelfcensuur, die een andere realiteit is geworden. Zelfs als je niet direct gecensureerd wordt, is er in Turkije geen garantie dat je niet wordt aangehouden, vervolgd vanwege een tweet of gevangengezet vanwege iets wat je op een bepaalde plek hebt gezegd. Het is onvermijdelijk dat je jezelf gaat censureren. Om al deze redenen is de situatie van het theater in Turkije niet goed.”
'Alles wat de wetten van de vijand ter discussie stelt, wordt in Turkije politiek'
Uysal zei dat politiek theater in Turkije moet worden bekeken in het licht van de bredere vraag hoe politiek wordt beoefend, en stelde dat zelfs kemalisten nu beweren politiek theater te maken.
Uysal vervolgde: "Wordt er in Turkije politiek theater geproduceerd? Dit hangt eigenlijk samen met mijn antwoord op de vorige vraag. Wordt er vanuit sociologisch perspectief eigenlijk wel politiek bedreven in Turkije? Of hoe wordt politiek hier al lange tijd bedreven? Betekent politiek zijn dat de inhoud van je werk politiek is, of dat de positie die je als individu inneemt gepolitiseerd raakt?
We hadden een collega die aan het hoofd stond van de Stadstheaters van Izmir en die inmiddels is afgetreden. Hij werkte eerder bij de Stadstheaters van Istanbul, maar werd onder het AKP-bewind uit zijn functie ontheven. Zijn discours volgt grotendeels een enge kemalistische lijn die geen ruimte biedt aan andere volkeren of geloofsovertuigingen, maar toch beweert hij vandaag de dag politiek theater te maken. In zijn politiek theater is echter geen plaats voor Koerden, vrouwen, andere volkeren of andere geloofsovertuigingen. In Turkije kan alles wat met vijandigheid reageert op de wetten van de vijand gepolitiseerd raken.
Politiek theater gaat echter niet simpelweg over het verzetten tegen iemand. Het gaat erom de kracht te putten uit het leven zelf en die kracht te gebruiken om verandering teweeg te brengen. Brecht spreekt hierover. Augusto Boal beschrijft politiek theater dan weer als ‘een repetitie voor de revolutie’.
Heb je een visie op revolutie of niet? Welke plaats neemt jouw theater in binnen die visie, en hoe stel je je een revolutie voor? Zodra je deze vragen kunt beantwoorden, kunnen podia, straten en elke andere ruimte een podium worden, een plek voor theater. Je kunt theater politiek maken door een verzetsstrijder te portretteren tijdens een protest. Als er dieren worden gedood in een asiel, kan optreden buiten dat asiel een politieke daad worden. Je kunt politiek worden door op te treden te midden van een conflict, tussen de traangasgranaten in Frankrijk of in het huidige Koerdistan.
Vrede eisen is vandaag de dag de grootste politieke eis in dit land. Het verdedigen van dierenrechten en eisen dat vrouwen midden in de nacht vrij door de straten kunnen lopen, behoren tot de meest politieke daden. Het gaat niet simpelweg om je tegen iemand verzetten. Je moet een visie hebben en de middelen om die te verwezenlijken.
Theater is het enige in dit leven waarvan ik geloof dat ik het kan, het enige waarvan ik mezelf heb bewezen dat ik het kan volbrengen. We proberen de cultuur in stand te houden van een volk wiens taal verboden is, of de verhalen te vertellen van vrouwen die ’s nachts aan huis gekluisterd zijn. We vertellen de verhalen van degenen die onzichtbaar zijn gemaakt en onderworpen zijn aan een behandeling die ze volgens ons niet verdienen. We brengen deze verhalen naar het podium en naar de mensen, zonder rekening te houden met beperkingen van ruimte, tijd, plaats of grenzen. Dat is wanneer we politiek theater maken."
'Het theater in Turkije geeft een beeld van de ander vanuit de heersende ideologie'
Uysal ging ook in op de manier waarop gemarginaliseerde gemeenschappen in het theater worden afgebeeld, en benadrukte dat mensen hun eigen verhalen moeten kunnen vertellen.
Uysal zei: „Het theater in Turkije bekijkt de ander eigenlijk precies zoals van het verwacht wordt. Er is een gezegde dat ik bijzonder mooi vind: ‘Jagers schrijven de geschiedenis van leeuwen. Pas wanneer leeuwen hun eigen geschiedenis schrijven, zullen we oog in oog komen te staan met de echte geschiedenis.’
Vanwege de beperkingen die worden opgelegd door de bestaande politieke structuren in Turkije, met name die betreffende moedertaal, omschrijven Turken deze gemeenschappen tegenwoordig als ‘achtergestelde groepen’. Toch zijn dit de volkeren van dit land: Koerden, Armeniërs, Laz, Circassiërs en Abchaziërs. Er zijn politieke beperkingen opgelegd aan hun mogelijkheid om in hun moedertaal te werken en hun eigen organisaties op te richten. Als gevolg daarvan proberen de Turken opnieuw hun verhalen te vertellen. Dit weerspiegelt de officiële ideologie van de Turkse Republiek en haar beeld van de ander.
Ze moeten deze ‘ander’ in hun verhalen creëren, en kunst biedt het meest effectieve middel om die voorstelling te verpakken en te verkopen. De werkelijkheid is echter anders. Diezelfde Koerd is hun buurman, en diezelfde Armeniër is de ambachtsman die beneden woont. Juist daarom wordt de ‘ander’ in de officiële ideologische kunstwereld van Turkije afgebeeld als een marginaal figuur, opgesloten in de plaats die hem is toegewezen. Hierin schuilt geen tegenstrijdigheid. Het zou zinloos zijn te doen alsof de Turkse Republiek altijd democratisch is geweest of dat zij sinds haar oprichting geen grootschalige aanval heeft uitgevoerd op andere volkeren, geloofsovertuigingen en levenswijzen. De weergave van de ander in het Turkse theater loopt dan ook parallel aan de ideologie van de Turkse staat. Het fundamentele probleem ligt in die ideologie en wat deze voortbrengt.
Waar het dus om gaat, is het ontstaan van theatergroepen die hun eigen bestaan kunnen uitdrukken via een onafhankelijke organisatie, in hun eigen talen en culturen, en volgens hun eigen ideologische perspectieven. Zijn er voorbeelden hiervan in Turkije? Ja. Is dit eerder gedaan? Ja. Van het ‘Theatre of Action for Revolution’ tot diverse tradities van politiek theater: de dialoog die deze tradities met de arbeidersklasse tot stand hebben gebracht, is van groot belang geweest. Maar hoe zit het met de volkeren die we omschrijven als behorend tot andere etnische achtergronden, zoals Koerden, Armeniërs, Abchazen en Tsjerkessen? Dat is een zeer omstreden kwestie. Organisatie, het gezamenlijk produceren van kunst en het tot een organisatiemiddel maken van kunst zelf zijn uiterst belangrijk. Tenzij je je eigen kunst creëert in je eigen taal en cultuur, zullen de machthebbers dat vacuüm komen opvullen. En dan hebben we geen recht om daarover te klagen.''
Uysal vervolgde: „In Turkije hebben mensen hiervoor een prijs betaald. De eerste theatervoorstellingen in het Koerdisch werden verboden en leidden tot arrestaties. Ook het zingen in het Koerdisch was verboden. Tegenwoordig neemt Koerdische muziek een iets prominentere plaats in dan onze andere artistieke disciplines. Ze is zichtbaar en heeft haar plaats veroverd. Maar als we zo’n 50 jaar terugkijken, was er een periode waarin veel melodieën uit Koerdistan werden toegeëigend, in het Turks vertaald en op de markt gebracht als zogenaamd authentieke culturele uitvoeringen, zoals traditionele muziekbijeenkomsten of bruiloftsachtig vermaak. De Koerdische muziekcultuur heeft haar huidige positie bereikt dankzij de strijd van honderden van onze instellingen en tienduizenden medemuzikanten, waaronder onze martelaren, van Ozan Hogir tot Delila en vele andere omgekomen kameraden.
Hetzelfde geldt voor het theater en de theatertradities van andere volkeren. Hoe meer producties zij maken en hoe effectiever zij zich organiseren, des te meer kunnen zij zich bevrijden van het lot om te worden gereduceerd tot marginale figuren die worden afgeschilderd als onwetend, onrein, achterlijk of geassocieerd met de donkerste kanten van het leven. Het Koerdische leven zal dan zijn rechtmatige uitdrukking vinden, zowel in de samenleving als op het podium.”
Abdullah Uysal besprak ook de rol van kunst in de strijd voor vrede in de context van het Vredes- en Democratisch Maatschappijproces.
Uysal zei: „Democratisering is een van de grootste uitdagingen voor Turkije. Kunst heeft de verantwoordelijkheid om bij te dragen aan het opbouwen van een wereld waarin we onszelf kunnen uiten, onze eigen culturele ruimtes in stand kunnen houden, onze eigen kunst kunnen maken, elkaar kunnen begrijpen en ons kunnen inleven in degenen die anders zijn dan wij. Dit kunnen we bereiken door middel van kunst.
Kunst heeft de kracht om te verenigen. Ze spreekt de emoties aan. Politiek spreekt de rede aan, maar kunst spreekt het geweten en de gevoelens aan. Als we nog nooit persoonlijk hebben gezien hoe de moeder van een guerrillastrijder naast de moeder van een Turkse soldaat staat, is kunst de enige manier om te begrijpen hoe zo’n moment aanvoelt. We kunnen die ervaring zowel aan Koerden als aan Turken overbrengen via een lied of misschien een theatervoorstelling.
Als er vrede moet komen, zal die wellicht tot stand komen via logica, rede en de onderhandelingstafel. Dat is allemaal prima. Maar als we gaan bespreken hoe vrede tussen volkeren kan worden bereikt, moet kunst haar verbindende en helende rol vervullen en haar verantwoordelijkheid nemen om het collectieve geheugen te bewaren. Dit gaat niet alleen over het zeggen: ‘Laten we elkaar liefhebben.’ Kunst is ook een manier om geschiedenis te schrijven. We moeten vastleggen wat we vandaag meemaken, zodat toekomstige generaties het kunnen begrijpen.
“Kunst heeft het vermogen om te genezen, mensen kracht te geven en het collectieve geheugen in stand te houden binnen het vredes- en democratiseringsproces. Ik ben ervan overtuigd dat kunst een enorme bijdrage aan dit proces kan leveren, mits het de ruimte krijgt om vrij te functioneren.”
Bron: ANF
