- Turkije
Al meer dan drie decennia probeert de familie van Bekir Demir te achterhalen wat er met de toen 29-jarige man is gebeurd nadat hij door Turkse soldaten was gearresteerd. Hoewel talrijke getuigen hebben gezien hoe hij tijdens een militaire operatie in oktober 1993 werd meegenomen, is zijn lot onopgehelderd gebleven. Het onderzoek werd wegens verjaring stopgezet en militaire documenten bleven achter slot en grendel. Tijdens hun 1129e wake op het Galatasaray-plein in Istanbul hebben de Zaterdagmoeders daarom aangedrongen op heropening van de zaak en openbaarmaking van de militaire archieven.
Het initiatief van nabestaanden, dat al decennia lang strijdt voor opheldering over de gewelddadige verdwijningen van mensen in Turkije, herdacht Demir samen met mensenrechtenverdedigers. De deelnemers droegen foto’s van de verdwenen en vermoorde personen, evenals rode anjers. De verklaring van de Commissie tegen verdwijningen in hechtenis van de mensenrechtenorganisatie IHD werd voorgelezen door Zeynep Yıldız.
Bekir Demir kwam uit Êlih (Tr. Batman), woonde met zijn gezin in Adana en verdiende de kost als taxichauffeur bij het busstation. In oktober 1993 reisde de vader van vier kinderen samen met zijn vrouw en zijn anderhalf jaar oude kind naar het gehucht Badi in het dorp Alacakepir in het Koerdische district Pasûr (Kulp). Een collega had hem daar uitgenodigd om bij diens schoonvader honing, walnoten en andere wintervoorraden te kopen.
In die regio voerde het Turkse leger destijds onder leiding van generaal Yavuz Ertürk grootschalige militaire operaties uit. Op 13 oktober 1993, de tweede dag van het familiebezoek, trokken soldaten ook Badi binnen. Ongeveer 30 inwoners werden op het dorpsplein bijeen gedreven en hun identiteitsbewijzen werden gecontroleerd.
Omdat Demir niet uit het dorp kwam, werd hij apart eruit gepikt. Onder het voorwendsel dat de commandant hem wilde spreken, brachten soldaten hem naar een militaire helikopter en vlogen hem weg. Zijn vrouw en talrijke dorpsbewoners waren getuige van het voorval. Sinds die dag is er geen spoor meer van Demir. De familie wendde zich vervolgens tot het provinciebestuur, de gendarmerie en verschillende openbare aanklagers. Hun verzoeken leverden echter geen resultaat op. Hoewel ooggetuigen de arrestatie beschreven, verklaarden de autoriteiten aanvankelijk dat er onvoldoende bewijs was.
Militaire archieven zouden onder water staan
Ook verdere aangiften van de familie in de jaren 1995 en 2002 leidden niet tot opheldering. In plaats daarvan lieten de autoriteiten weten dat er op het moment van Demirs verdwijning helemaal geen militaire operatie in de betreffende regio had plaatsgevonden. Uit officiële documenten die later bekend werden, bleek echter dat daar eenheden van de 2e Commando-brigade uit Bolu in actie waren geweest.
Vanuit het oogpunt van de nabestaanden weegt vooral de omgang met de militaire operatiedocumenten zwaar. Al op 6 november 2011 had het militaire openbaar ministerie de commando-brigade in Bolu verzocht de identiteit bekend te maken van de officieren en onderofficieren die bij de operatie in Alacakepir betrokken waren. De gevraagde gegevens werden niet verstrekt. Als reden werd opgegeven dat het gebouw met de archieven onder water stond, waardoor de documenten niet toegankelijk waren.
Daardoor bleven de namen van de verantwoordelijke militairen onbekend. Op 3 november 2014 seponeerde het Openbaar Ministerie in Pasûr de zaak uiteindelijk wegens verjaring. Een bezwaar van de familie werd op 5 maart 2015 door een rechtbank in de provinciehoofdstad Amed (Diyarbakır) afgewezen. Ook de procedure bij het Turkse Constitutionele Hof leverde geen opheldering op. De klacht wegens schending van het recht op leven werd niet-ontvankelijk verklaard omdat de indieningstermijn was verstreken. Vervolgens wendden de familieleden zich tot het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
De ‘Zaterdagmoeders’ bekritiseerden dat noch de gedetailleerde getuigenverklaringen, noch de militaire operatiedocumenten grondig waren onderzocht. Een doeltreffend onderzoek had al jaren geleden kunnen bijdragen aan de opheldering van de zaak. „Het antwoord op de 33 jaar durende zoektocht van de familie van Bekir Demir naar gerechtigheid kan niet bestaan uit verjaringsbeslissingen en verklaringen over verdwenen archieven”, verklaarde Zeynep Yıldız. De autoriteiten moeten hun internationale verplichtingen nakomen om de gedwongen verdwijningen te onderzoeken en de verantwoordelijken strafrechtelijk te vervolgen.
„Tussen deze bureaus verliep het leven van een gezin”
Demirs zoon Osman beschreef op bijzonder indringende wijze de gevolgen van de onopgehelderde verdwijning. In een brief aan de wake, die door IHD-lid Nazım Dikbaş werd voorgelezen, herinnerde hij eraan dat hij pas zes jaar oud was toen zijn vader werd weggevoerd. „Ik was de oudste van vier broers en zussen. Toen was ik te klein om te begrijpen wat er was gebeurd. Maar wat het betekent als een kind zijn vader wordt ontnomen, heb ik met elk jaar dat ik ouder werd steeds pijnlijker gevoeld.“
Al 33 jaar wacht de hele familie op een antwoord. Het dossier zou decennialang heen en weer zijn geschoven tussen verschillende instanties, zonder dat een rechtbank inhoudelijk op de cruciale vraag is ingegaan. „Het dossier zwierf jarenlang van het ene bureau naar het andere. Tussen die bureaus ging het leven van een familie voorbij. Al meer dan dertig jaar heeft geen enkele rechtbank de vraag ‚Waar is Bekir Demir?‘ inhoudelijk beantwoord.“
Osman Demir stelde ook de verantwoordelijkheid van overheidsinstellingen ter discussie. Hoe kan iemand na zijn arrestatie door staatsveiligheidstroepen spoorloos verdwijnen, en hoe kan een staat niet weten welke leden van zijn eigen strijdkrachten bij een dergelijke operatie betrokken waren? In zijn brief riep hij het ministerie van Justitie en het openbaar ministerie op om het onderzoek te heropenen, getuigen opnieuw te verhoren en de zaak niet langer af te wijzen onder verwijzing naar de verjaringstermijn.
Aan het ministerie van Defensie, de leiding van de gendarmerie en de militaire justitie richtte hij de eis om alle documenten over de eenheden die in 1993 in de regio waren ingezet en hun commandanten openbaar te maken. „We willen weten wat er met onze vader is gebeurd, wie hem heeft meegenomen en waarheen hij is gebracht. We willen dat de verantwoordelijken zich voor de rechter verantwoorden. Dat is ons meest fundamentele mensenrecht.” Osman Demir sloot zijn brief af met een oproep aan de staatsinstellingen: „Het begrip van rechtvaardigheid van een staat wordt niet afgemeten aan waar hij zijn macht laat zien, maar aan waar hij verantwoording aflegt. In dit geval zal de oprechtheid van de staat niet aan woorden, maar aan daden worden afgemeten.”
