- Zuid-Koerdistan
Tijdens de aanval op Shengal door ISIS-huurlingen op 3 augustus 2014 werden meer dan 6.000 mensen ontvoerd, en ongeveer 2.500 worden nog steeds vermist. De Yezidi’s noemen de aanval, waarbij duizenden mensen werden afgeslacht en ontvoerd, de 74e Ferman in hun geschiedenis.
Shengal werd in 2015 bevrijd van ISIS. In de nasleep van de Ferman (de genocide van Shengal) hebben de Yezidi’s hun eigen bestuurs- en verdedigingsmechanismen opgezet, waarbij ze een Volksraad en verdedigingsmachten hebben gevormd, zoals de Shengal-verzetsgroepen (YBŞ) en de Shengal-vrouwengroepen (YJŞ). Het autonome bestuur, dat sindsdien in de praktijk in Shengal functioneert, blijft bestaan als uiting van de vastberadenheid van de bevolking om zichzelf te besturen en te verdedigen.
Turkse-Iraakse afweging in New York
De Turkse president Tayyip Erdoğan en de Iraakse premier Ali Zeydi ontmoetten elkaar op 23 september 2026 in New York tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (VN). In de gezamenlijke verklaring die na de bijeenkomst werd uitgegeven, werden twee hoofdpunten benadrukt: het volledige herstel van het staatsgezag in Shengal en de eliminatie van troepen die in de verklaring worden omschreven als „verboden buitenlandse gewapende elementen”, en de geleidelijke overdracht van de Bashiqa (Zilkan)-basis van het Turkse leger aan de Iraakse federale regering. Het overdrachtsproces werd afhankelijk gesteld van veiligheidsmaatregelen die door Irak moeten worden genomen en een tijdschema waarover beide partijen overeenstemming moeten bereiken. Er is echter nog geen tijdschema bekendgemaakt.
Het Turkse leger heeft zich in december 2015 gevestigd op de basis van Bashiqa, ongeveer 30 kilometer ten noordoosten van Mosul. Op de basis zijn ongeveer 600 Turkse soldaten gestationeerd. De militaire aanwezigheid van Turkije in Irak bestaat uit vijf hoofdbases, meer dan 2.000 soldaten en bijna 100 militaire posten. De overdracht van de basis in Bashiqa, waar minder dan een derde van de totale Turkse troepenmacht in Irak is gestationeerd, betekent niet het einde van de Turkse militaire aanwezigheid in het land. De andere bases en militaire posten blijven operationeel.
De overeenkomst werd in de Turkse pers geïnterpreteerd als een regeling waarbij het Turkse leger zijn aanwezigheid in Bashiqa zou beëindigen in ruil voor de vestiging van Iraaks staatsgezag in Shengal. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan zei tijdens een persconferentie ook dat deze stappen zouden worden genomen „nadat de aanwezigheid van de terroristische groepering in Shengal is uitgeroeid“.
Met deze overeenkomst probeert de Turkse staat zich te positioneren als een directe partij in de kwestie rond Shengal. Het bestuur en de verdediging van een strategisch belangrijke regio als Shengal zijn echter een onderhandelingspunt geworden, dat in ruil voor de militaire basis van een andere staat is ingezet in gesprekken waarbij vertegenwoordigers van de lokale bevolking werden uitgesloten.
‘De oplossing ligt in de grondwet’
Op 1 september vond in Bagdad op initiatief van Ali Zeydi een bijeenkomst plaats over de yezidi’s. Alle aanwezigen bij de bijeenkomst over Shengal, die de Iraakse regering zonder vertegenwoordigers van de yezidi’s had georganiseerd, waren militaire en veiligheidsfunctionarissen. Er was geen enkele vertegenwoordiger van de yezidi’s uitgenodigd. Vervolgens werd de benoeming van een militaire districtsgouverneur voor Shengal ter sprake gebracht. De bevolking van Shengal verwierp dit besluit echter en verklaarde dat het zonder hun toestemming was genomen.
De Iraakse premier Ali Zeydi had later, op 11 september, een ontmoeting met vertegenwoordigers van de YBŞ en de yezidische gemeenschap. Bronnen die op de hoogte waren van de bijeenkomst meldden dat de Iraakse kant geen serieuze bezwaren had geuit tegen de eis van de delegatie uit Shengal om haar zelfverdedigingsmacht te behouden, terwijl de details van de integratie werden overgelaten aan een gezamenlijke commissie. De Iraakse chef van de generale staf bracht op 22 september met een militaire delegatie een bezoek aan Shengal. De uitkomst van het bezoek werd niet bekendgemaakt, en de overeenkomst van New York werd de volgende dag aangekondigd.
Deze reeks bijeenkomsten toont aan dat Ankara vervolgens werd betrokken bij de directe dialoog die Bagdad met Shengal had opgezet. Bagdad heeft de mogelijkheid niet uitgesloten dat de zelfverdedigingsmachten van Shengal binnen het Iraakse leger blijven opereren onder een erkende status. Het openhouden van deze mogelijkheid hangt echter af van voortgezette onderhandelingen rechtstreeks met Shengal.
De autonomie van Shengal is uiteraard een ander centraal thema in deze discussies. De artikelen 122 en 123 van de Iraakse grondwet maken uitgebreide lokale autonomie mogelijk zonder dat er een federale regio hoeft te worden ingesteld. De grondwet voorziet al in een mate van autonomie die culturele en religieuze gemeenschappen in staat zou stellen hun bestaan te behouden, maar dit grondrecht is nog niet erkend voor de yezidische gemeenschap of Shengal. Hieruit blijkt dat aan de eisen van Shengal kan worden voldaan binnen het kader van de bestaande Iraakse grondwet.
De vrouwendimensie van het debat over zelfverdediging in Shengal mag niet over het hoofd worden gezien. Voor vrouwen betekent deze kwestie veel meer dan alleen een veiligheidsregeling. Als de YJŞ geen erkende status krijgt, bestaat het risico dat vrouwen terugvallen in de weerloosheid waarmee zij in 2014 te maken hadden.
‘Over de toekomst van Shengal en Rojava wordt gediscussieerd aan tafels waar zij niet vertegenwoordigd zijn’
Ook in Rojava vordert het proces van militaire integratie, maar kwesties met betrekking tot onderwijs in de moedertaal, lokale overheidsinstellingen en de status van de Vrouwelijke Volksbeschermingseenheden (YPJ) blijven onopgelost. Deze ervaring toont aan dat integratie waarbij wapens worden ingeleverd zonder erkenning van de lokale democratie, de samenleving zonder garanties zou achterlaten.
Het is ook bekend dat de Turkse staat invloed wil uitoefenen op het integratieproces en hierover diverse gesprekken voert met andere landen. Het lijkt erop dat er pogingen worden ondernomen om de toekomst van Shengal en Rojava te bepalen aan onderhandelingstafels waar de bevolking van deze gebieden niet vertegenwoordigd is.
‘Het vacuüm dat is ontstaan door het gebrek aan eenheid in Başûr’
Op 20 oktober 2024 vonden er parlementsverkiezingen plaats in de regio Koerdistan. De Koerdische Democratische Partij (KDP) en de Patriottische Unie van Koerdistan (PUK), die samen ongeveer tweederde van de parlementszetels bezetten, slaagden er niet in overeenstemming te bereiken over de verdeling van regeringsposten. Als gevolg daarvan is er, ondanks het verstrijken van bijna twee jaar, nog steeds geen regering gevormd. Delegaties van de twee partijen hebben in deze periode minstens 31 bijeenkomsten gehouden.
De missie van de Internationale Coalitie tegen ISIS in Irak eindigde op 30 september 2026, inclusief haar luchtverdedigingssystemen in de regio Koerdistan. Sinds het begin van de oorlog tussen de VS, Israël en Iran op 28 februari 2026 zijn er meer dan 1.000 drone- en raketaanvallen uitgevoerd op Başûr. Iran zette zijn aanvallen op Rojhilat-partijen in de regio Koerdistan voort, zelfs na de terugtrekking van de coalitie.
In het kielzog van deze ontwikkelingen werden de Peshmerga-troepen die gelieerd zijn aan de KDP en de PUK tijdens een ceremonie in Erbil (Hewlêr) op 21 september onder één ministerie gebracht.
Hoewel de defensiestructuur op papier is verenigd, blijven de strijdkrachten in de praktijk echter onder controle van de twee partijen staan.
‘Eenheid op basis van lokale democratie’
Het voorstel van Abdullah Öcalan voor Başûr is al meer dan een jaar onveranderd gebleven. Tijdens een bijeenkomst op Imrali in juni 2025 riep Öcalan KDP-voorzitter Masoud Barzani op het voortouw te nemen bij het bijeenroepen van een Nationaal Congres. Ook stelde hij aan PUK-voorzitter Bafel Talabani voor om het in 1993 met Jalal Talabani overeengekomen protocol te hernieuwen op basis van democratische eenheid.
In een brief aan de conferentie van lokale overheden van de DEM-partij, die op 8 juni 2026 in Diyarbakır (Amed) werd gehouden, noemde Öcalan lokale democratie eveneens als de formule voor een oplossing. Hij benadrukte dat deze aanpak niet beperkt zou moeten blijven tot Turkije, maar zou moeten dienen als een formule voor het overwinnen van crises in het hele Midden-Oosten, met name in Irak en Syrië, waarbij hij wees op de noodzaak om een gemeenschappelijke politieke wil en een verdedigingsmechanisme tot stand te brengen.
‘De wil van de bevolking van Shengal moet worden erkend’
Elke vorm van eenheid die Shengal uitsluit, kan een van de diepste wonden binnen Başûr zelf niet helen. Bagdad moet daarom de gesprekken voortzetten die het op 11 september is begonnen met de Volksraad van Shengal en het Autonome Bestuur, zonder voorwaarden die door een derde staat worden opgelegd. De Shengal-verzetsgroepen (YBŞ) en de Shengal-vrouwengroepen (YJŞ) moeten binnen het Iraakse leger worden erkend met een status die hen in staat stelt in Shengal te blijven. De KDP en de PUK moeten een eenheidsregering vormen op basis van lokale democratie. De Turkse staat moet zich op haar beurt niet alleen terugtrekken uit Bashiqa, maar ook uit haar andere militaire bases in Irak.
De geldigheid van elke overeenkomst betreffende Shengal moet afhangen van de instemming en handtekening van de bevolking van Shengal.
