- Turkije
De oproep tot vrede en een democratische samenleving die Abdullah Öcalan op 27 februari 2025 deed, creëerde een nieuw klimaat voor dialoog over de oplossing van de Koerdische kwestie en het openen van wegen naar democratisering in Turkije, waardoor de hoop op sociale vrede nieuw leven werd ingeblazen. In deze periode van groeiende verwachtingen ten aanzien van vrede en democratie zijn de schendingen van de rechten van journalisten echter niet afgenomen, maar juist toegenomen. Censuur en toegangsbeperkingen op sociale mediaplatforms zijn eveneens onderdeel geworden van de repressieve maatregelen van de regering.
Volgens maandelijkse gegevens die zijn gepubliceerd door de Dicle Fırat Journalistenvereniging (DFG) zijn sinds 27 februari 2025 190 journalisten vastgehouden, 59 gearresteerd en 51 blootgesteld aan mishandeling. Nog eens 47 journalisten werden openlijk het doelwit van aanvallen en bedreigingen terwijl zij hun beroep uitoefenden. Wetshandhavers belemmerden bovendien 110 mediamedewerkers bij het verslaan van gebeurtenissen ter plaatse.
De gerechtelijke druk op journalisten hield na de oproep aan. Tijdens deze periode werden onderzoeken ingesteld tegen 136 journalisten, waarvan 99 zaken tot een proces leidden. De processen resulteerden in gevangenisstraffen voor 121 journalisten, met een totale duur van 134 jaar, 6 maanden en 28 dagen. Journalisten kregen bovendien boetes opgelegd voor een totaalbedrag van 187.302 Turkse lira. Op 3 november 2026 stonden twee journalisten onder huisarrest, terwijl 33 journalisten nog steeds gevangen zaten.
Een andere opvallende schending van de mensenrechten in deze periode was de toename van de censuur. Er werden ook toegangsbeperkingen opgelegd aan sociale-mediaplatforms zoals X en Instagram. Volgens de gegevens werden 251 websites geblokkeerd, evenals 306 nieuws-URL’s en 8.821 digitale inhoudsitems en gebruikersaccounts.
Het overheidsbeleid om curatoren aan te stellen bij openbare instellingen was ook gericht tegen onafhankelijke mediaorganisaties. Op 24 oktober 2025 werd een curator aangesteld bij TELE1, onder verwijzing naar een onderzoek naar „politieke spionage“ tegen de hoofdredacteur van de zender, Merdan Yanardağ. Bijna een jaar later, op 14 oktober 2026, vond er een inval plaats in het hoofdkantoor van Halk TV in Istanbul, werd er een curator aangesteld bij de zender en werden de uitzendingen opgeschort. De aanstelling van curatoren bij televisiezenders wakkerde de discussies over de onafhankelijkheid van de media opnieuw aan en zorgde ervoor dat honderden bij deze zenders werkzame mediawerkers hun baan verloren.
'De druk op de pers laat zien hoe het proces verloopt'
Tegen de achtergrond van de schendingen van de persvrijheid die de afgelopen twee jaar zijn vastgesteld, beantwoordde Kesira Önel, medevoorzitter van de DFG, vragen van ANF NIeuwsagentschap over de druk waarmee journalisten te maken hebben tijdens het Vredes- en Democratische Samenlevingsproces, de gevolgen daarvan voor Koerdische journalisten, het belang van vredesjournalistiek en de verantwoordelijkheden van met name vrouwelijke journalisten.
Hoewel de media wereldwijd een constructieve rol hebben gespeeld in vredesprocessen, is het de vraag hoe de detentie en arrestatie van journalisten in Turkije te rijmen valt met de geest van het huidige proces?
Net als elders in de wereld vormen mediaorganisaties in Turkije een krachtige factor. Hun invloed brengt echter ook een ernstige tegenstrijdigheid met zich mee wat betreft de wijze waarop die macht wordt uitgeoefend. We zien hoe mediakanalen die opereren binnen een steeds meer gemonopoliseerd medialandschap, in plaats van hun eigen onafhankelijke standpunten te ontwikkelen, fungeren als spreekbuizen voor de regering en het staatsapparaat. Ze zijn er niet in geslaagd om bij te dragen aan de effectieve ontwikkeling van deze processen, noch om het publiek nauwkeurig te informeren.
In plaats van ons te concentreren op wie er onder oorlogsomstandigheden het slachtoffer wordt, hebben we voorbeelden gezien van wat er gebeurt als de discussie zich richt op de vraag hoe de samenleving via vredesprocessen verzoening kan bereiken en hoe er sneller oplossingen kunnen worden gevonden. Als we kijken naar eerdere vredes- en staakt-het-vuren-processen, zien we inderdaad hoe deze aan het publiek in Turkije werden gepresenteerd. Sinds 1993 zijn er talrijke staakt-het-vuren-overeenkomsten en dialoogprocessen geweest tussen de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) en de Turkse staat. De mediamonopolies, die instrumenten van opeenvolgende regeringen werden, droegen echter bij aan de verdieping van de verdeeldheid tussen de Koerdische en de Turkse samenleving door meer vijandigheid te zaaien in plaats van het proces te ondersteunen en het publiek van accurate informatie te voorzien.
Helaas is het tijdens het recentste vredesproces, dat onmiddellijk na de oproep van 27 februari van start ging, niet gelukt om het proces volledig en nauwkeurig uit te leggen of het publiek duidelijk te informeren over waarom deze kwestie moet worden opgelost. Dit komt grotendeels doordat de verdeeldheid binnen de Turkse samenleving langs zulke starre scheidslijnen is ontstaan. Helaas is er in deze twee jaar vrijwel geen vooruitgang geboekt. Noch de door de regering gemonopoliseerde media, noch degenen die zichzelf als oppositiejournalisten omschrijven maar hun mediakanalen runnen vanuit een in wezen staatsgerichte mentaliteit, hebben ook maar één oplossingsgerichte aanpak of methode aangedragen om deze kwestie op te lossen.
In plaats daarvan wordt een compromisloze houding opgelegd die de kwestie tot een voortdurende impasse veroordeelt, vergezeld van een neerbuigend discours dat geen rekening houdt met de gevoeligheden van de samenleving. Tegelijkertijd zijn we getuige van een proces waarin veel mediaorganisaties en journalisten die een bijdrage aan de vrede willen leveren, onder druk worden gezet. Journalisten die openlijk stellen dat deze kwestie eindelijk moet worden opgelost, dat zij niet langer een voortdurende bron van controverse op de Turkse agenda mag blijven maar in plaats daarvan moet worden aangepakt binnen het kader van grondwettelijke rechten, en dat tijdens het oplossingsproces rekening moet worden gehouden met de zorgen van beide partijen, worden gestraft door middel van arrestaties, detenties en diverse vormen van onderdrukking.
Dit alles laat zien hoe het proces in werkelijkheid verloopt. Helaas kan er in Turkije geen sprake zijn van een rechtsstelsel waarin duidelijke en consistente rechterlijke uitspraken worden uitgevoerd. Zelfs als we kijken naar beslissingen die zijn genomen op grond van de antiterrorismewet (TMK), zien we dat er nog steeds onderzoeken worden ingesteld tegen talrijke journalisten op beschuldiging van lidmaatschap van een organisatie, zelfs direct nadat die organisatie zichzelf heeft ontbonden. Dit toont aan hoe tegenstrijdig en hypocriet de aanpak bij het oplossen van deze kwestie is geweest. Het wijst ook op ernstige onzekerheid over de vraag of er daadwerkelijk de wil bestaat om het proces tot een goed einde te brengen. Dit beleid, dat de mogelijkheden van journalisten om te werken en zich te uiten beperkt, blijft net als in het verleden een van de grootste obstakels voor een gezonde ontwikkeling van dit proces.
Hoe interpreteert u de kritiek op Koerdische leuzen tijdens de demonstraties voor persvrijheid die op zaterdag 21 oktober in tien steden werden gehouden, en het feit dat de Koerdische pers niet werd genoemd in de afgegeven verklaringen?
Dit initiatief is in eerste instantie voortgekomen uit de roep van de vrije pers om op eigen kracht te vertrouwen en tegelijkertijd samenwerking op te bouwen met alle mediaorganisaties. Deze kwestie heeft namelijk inmiddels een punt bereikt waarop iedereen erdoor geraakt kan worden. We worden geconfronteerd met een realiteit waarin de ruimte voor journalistiek met de dag kleiner wordt, tot het punt waarop het beroep nauwelijks nog kan ademen. De Dicle Fırat Journalistenvereniging was ook een van de organisaties die het voortouw nam bij dit initiatief. Met haar activiteiten vormt de vereniging een reactie op schendingen van rechten en onwettige praktijken in Koerdistan en in grote delen van Turkije, evenals op de beperkingen die journalisten beletten hun beroep vrij uit te oefenen. Bovendien toont het feit dat talrijke journalistenorganisaties het initiatief hebben ondertekend aan dat ook de Koerdische pers, oftewel de vrije pers, aan deze tegenstrijdigheden en dit beleid onderhevig is.
Maar als we geloven dat deze brand ons allemaal zal raken, moeten we ons ook afvragen waarom de mentaliteit en de mechanismen van de staat op bepaalde gebieden nog steeds hun gang mogen gaan. De eerste vraag die we onszelf moeten stellen is deze: als degenen die in West-Turkije journalistiek beoefenen als journalisten worden erkend, wat zijn dan degenen die hetzelfde beroep in Koerdistan uitoefenen?
Een ander belangrijk punt is de houding ten opzichte van de Koerdische taal. We kunnen zo’n fascistische houding ten opzichte van het Koerdisch niet los zien van het overheidsbeleid. Koerdisch wordt als moedertaal gesproken door een bevolkingsgroep die ongeveer 30 tot 40 procent van de Turkse bevolking uitmaakt, en de taal staat al jaren centraal in talrijke fundamentele debatten. Juist deze monolithische en fascistische benadering ligt ten grondslag aan het opleggen van de staatsmentaliteit – via zowel institutionele als ideologische mechanismen – aan elk aspect van het leven van mensen, van de vroege kinderjaren tot de volwassenheid.
Er kan geen andere verklaring zijn voor de uitspraak: „Laten we samen strijden tegen het fascisme”, om vervolgens onmiddellijk toe te voegen: „Maar druk dit niet uit in het Koerdisch.” Een dergelijke benadering verenigt ons niet. Integendeel, het zaait verdeeldheid. Mensen het recht ontnemen om zichzelf te zijn, om te bestaan met hun eigen identiteit en om zich te uiten, betekent ook dat ze worden gedwongen zich aan te passen aan een monolithische mentaliteit en dat wereldbeeld te aanvaarden. Hoe kunnen we dan spreken van diversiteit en pluralisme? Hoe kunnen we spreken van een werkelijk oppositionele houding? We moeten al deze vragen op de agenda houden, iedereen aanmoedigen om hun eigen tegenstrijdigheden onder ogen te zien en eisen dat ze hierover nadenken.
Wat is vredesjournalistiek en waarom is het van cruciaal belang voor het tot stand brengen van sociale vrede?
Vredesjournalistiek is een benadering van de journalistiek die ontstaat in tijden van conflict en erop gericht is de samenleving en de conflictpartijen op een gemeenschappelijke basis bij elkaar te brengen. Het doel is om de omstandigheden waarmee beide partijen in een conflict worden geconfronteerd grondig te onderzoeken, door inzicht te krijgen in oorzaak en gevolg, en om vast te stellen hoe de samenleving kan worden voorbereid op het oplossen van het probleem.
Vredesjournalistiek richt zich op de vraag welke kwesties effectief op de publieke agenda moeten worden geplaatst en zorgt ervoor dat de gebruikte taal geen van beide partijen beledigt, verdeelt of marginaliseert. Het streeft er ook naar om de obstakels weg te nemen die verhinderen dat door conflicten verdeelde gemeenschappen weer tot elkaar komen en zich verzoenen. Vredesjournalistiek gaat daarom niet louter over het verslaan van conflicten. Het speelt ook een actieve rol bij het opbouwen van sociale vrede en het bevorderen van dialoog en wederzijds begrip tussen de partijen. Vredesjournalistiek is in die zin een van de fundamentele gebieden die bijdragen aan de opbouw van sociale vrede.
Welke rollen en verantwoordelijkheden moeten vrouwelijke journalisten in de media tijdens dit proces op zich nemen?
Vrouwen behoren uiteraard tot de belangrijkste actoren in dit proces. Er moet rekening worden gehouden met de ervaringen van vele vrouwen die betrokken zijn geweest bij conflictperiodes, leidende rollen hebben vervuld in deze strijd en actief hebben deelgenomen aan deze processen. Bovendien toont het ontwikkelen van vrouwelijke perspectieven en beleidsmaatregelen aan dat dit proces niet uitsluitend vanuit een patriarchale mentaliteit kan worden benaderd. Om deze reden moeten ook vrouwenorganisaties, verenigingen, stichtingen en diverse vrouweninstellingen het proces grondig onderzoeken. Mannen zijn immers niet de enige actoren in deze kwestie. Ook vrouwen zijn directe deelnemers aan het proces.
We moeten duidelijk laten zien dat vrouwen inspraak hebben in dit proces, het als onderdeel van hun eigen verantwoordelijkheden beschouwen en een actieve rol willen spelen bij het tot stand brengen van sociale vrede. Met name vrouwelijke journalisten dragen een belangrijke verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat het proces op een gezondere en democratischere basis verloopt. Wij, vrouwelijke journalisten, moeten ook een taal ontwikkelen die verder gaat dan racistische, haatdragende en seksistische uitlatingen in de manier waarop we deze kwestie benaderen. Want het zichtbaar maken van de stemmen, ervaringen en eisen van vrouwen is een onlosmakelijk onderdeel van het opbouwen van sociale vrede.
Bron: ANF